Кыргыз Инфо - Кыргыз. Кыргызча китептер, ырлар, каада-салттар, эпостор, жомоктор, акыл-насааттар, учкул сөздөр жана макал-лакаптар Кыргыз Инфо сайтында.

Жесир

ЖесирОшол күнү асманда үзүксозук булут самсаалап, айланатегерек түнөрүп турду. Айылдын эли тээ ымырт күүгүмдо талаадан үйлөрүно жөнөшөт. Кечинде бада келээр маалда балабакыра, каруу күчтон калып ба раткан кемпиркесек болбосо, күндүз кыштакты кап тап турган мемиреген тынчтыктан жүрөгүң опкоолжуп алат. Мен адегенде бул көрүнүшкө коно албай жүрдүм. Мында озүбүздүн айылдын эли анча суюла электе, уруш чыккан ясылдын кышкүрөосү алдында келгем. Ошондонбу, бул айыл мага эмнегедир томсоруп эле тургансыйт. Чоң атам байкуш кыйла өбөктөп, карып калганы менен акылы тунук ясан эле. Уруш чыг» электе өз атам айыл активи болуп атка минип жүрдү. Адегенде мектепте мугалим болуп иштеген. Билими азыраакпы же дагы коп билгиси келчүбү, айтор, жы лына балдардын жайкы каникул учурунда даярдоо курсуна кетет.

Жаш алган аялы балдары менен кула ла болуп уйдо калат. Чоң атам жарыктык жалгыз ую нун куйругун кармап тоо этектеп журбосо, жайында жакада жүргонго дегеле түтчү эмес. Куздо кар тоо этектеп келмейинче томен — орукка түшүү оюна да келбейт.— Адам уулунун эркек тукумунун акылы эле ко гүно чыккан. Эми ботом, кар эритип чай ичебизби? Коч дегилечи, атаңарды. — Чоң энем уулунун жанын койбой ар жолу чайчамек алганы келгенде ушинтип какшай берчу. Эми ойлосом абышкасына тике айткан дан жазганып, ыйбаа кылчу турбайбы. Уулу аны элес ала бербей күңкүлдоп койчу:— Оорусуна карап салкындап отуруп жатпайбы. — Ал да дегеле атасына ойдо карап соз каткан жан эмес. Ал ансайын чон, энем уулун жактырбайт:— Жамандын бир аты жоош. Сен да бир бүлонүн ээсисиң, ата болдуң, атаңа соз айтсаң боркүңдү алат беле? — Бирок сүйлонүп, тилдемиш болгону менен уулунун атасынан жазганганына купуя ыраазы болгон чоң энем талканунун артынып алып бат эле кайра тоого чыгып кетчу.Бир жолу чоң атам жакага түшүп келип, келининин ыйлап отурганын корүп катуу түйшүктондү. Кыйлага озүнчо бушайман болуп жүрдү. Кийинки жолу кол чаначына кымыз куюп алып, колхоздун кеңсесине бар¬са, коктон издегени жерден табылды, башкарма озундо отурганда үстүнон чыкты. Ардакталган айыл аксакалы iti.itt • шкмртппй озү колгенине оңтойсуздана түшкөн баш кмрмм мрдунан ыргып туруп, жайдары каршы алды:Келиңиз, келиңиз аба, элеби? Байбиче кымыз бузуптур, жатактагылардын ко Пү барышты. Сен жоксуң уулум.Кол бошобой, аба.Ошону сезип өзүм келдим. Канжыгадагы чанач тм чечтирчи?Экөө жай баракат кымыз ичип отурду. Абышка сыйда сакалын кайракайра салаалап андасанда бир co l катат. Иш кызып, жумушу чачтан көп болгонуна карабай башкарма улуу адамга кулагын төшөйт.— Байбиче чайчамек дейт. Баласы жай келди күрстөн окуп жок болот.

Келин жаш балдар менен үй доц чыкпай өзүм дүкөнгө келдим. Дайым эле бек. Ил 14′рикийин акча кармап, базар аралабай жүрүп дагы кайда дүкөн бар экенин билбей калыпмын. Бизге кы йын болду го.Абышканын чын сөзүн айтканына башкарма ичи иен «момун жарыктык» деп койду.— Дүкөндү кармаар киши жок, Аске. Ошон үчүн ачылбай жатпайбы.— Ие, дөөтүнү ачар да киши калбай калат бекен?— Жарыктык, ал тегирмен эмес да. Эсепкысабы бар. Ар ким эле жарай бербейт, ал ишке. Кирептер болуп калсам, бала бакыранын убалсообу кимге деп чочулап турушат.— Андай болсо — абышка чырагына май тамган дай кубана түштү. — Менин келиним илбериңки неме. Кыз кезинде эле сабатсыздык мектебин буткон. Эсеп кысапка да тың. Уулум мектептин маалимдеринин жалыйнасын алып келгенде чотту ары салып, бери са лып тактап калат.— Ошентсе да бир даярдоодон отуш керек. Аске жаш баласы менен озу жудоп атса…— Көңүлүң эле болсо баласын тоого бөктөрүп ке тем. Окуса мейли. Суу тогулбос жоргом бар, ошону минип алып, тиги күйөөсү курста жүргүчө озү «тарс ты» бүтүп салсын.Башкарма карыянын акылына жылмайды. Анткен менен оңой кызматкер табылганына ичннен кубана түштү.— Акылыңан айланайын аксакал, андай болсо кана. Бул эле районго барып окуйт. Эки ай, ошенти ңизчи. Уулуңуз эмне дээр экен?Абышка шашып калды:— Эч түшүнүгү жок мен окусун десем, илим би лимдүү ал жок дей койбос. Аңте турган болсо чогулу шуңа салып, шапалактап койбой жаның жокпу? — ди тинен айтты, карыя…Атам жети жылдык мектепте директор жана кол хоздо парторг болуп иштегендиктен же өңүнө караш чубу, айтор айылдаштарыбыз чоңкара дешчү. Айрым дар атынан чакырбай эле ушинтип конуп кетишкен.Мына эми ошол чоңкаранын балдары бирөонүн элинде — таякелеринде жүрбойбүзбү. Аны да ушул чоң атам жасады. Келинин маңдайына алып отуруп алып:— Балам, журт коргонду чогуу тартчу. Балдар кызыл эт деп бурчта ыйлап отурсаң уруш бүтүп, уулум келип калат беле? Андан коре тигил капчыгайдын жолуна колкүч жетпей жатат дейт. Ошого жазыл. Сендей жаштар барбаса мендейдин колунан не келсин. Балдарды таякелерине жеткирейин. Алар деле менин болокботонум эмес.

Түп тайым, таштай койбойт. Канткен менен эгинтегини кобуроок эмеспи. Кайдан эле какырап Тоңдой болуп калсын. Кыздарды ЖӨҢӨҢӨ тапшырып келели. Уулдарымды суттикен саасам да багып турармын. Апам кайнатасына бет багып суйлоп коргон жан эмес. Ал тургай баягыда дүкөнчүнүн курсун окуймун деп жоргосун минип журуп, таш короого байлап кой гон жеринен жоргонун омуроосуна таш тийип талка лангандан кийин өлүп калганда кайрылып «ата оку юн» деп сурай албай, дүкөнчү да болбой калган. Ошон дон кийин «уулум курс окуп, келиним таре окуп жу¬руп, жоргомон кол жуудум» дегенин кулку аралаш баягы Аскемче дешип айылдагылар аңыз кылышчу.Мына ушу азыр да балдарынын эки болунгонуно, озу учунчу жакка жонооруно козу жетип турса да, буулугуп ун катпады. Торкунумо барып учурашып келейин десе, эки козу торт. Атасы да жур дегенди айтпады. Эки кун бою чоң ырдыван арабаны жуутуп чайытып шатыларынын коздорун жоон зым менен са лаасалаа арчындатып, астына, жанына мажурум тал дын солкулдаган бутактарын тошотту.

Жарыктык от кондо короону курчап дубал соголу десе:— Топонун молосун коргум келбейт, оз жайыма кой гула, турпан талдан отоору жок. Жел журсо шуулдап жалбырагынын ырчысын айт. Жонокойдо сеңселип, айла на жашыл болот,— деп ушул талды эч кимдин тилин ал¬бай оз колу менен отургузган эле. Эми минтип туташ кыйдырып отурбайбы.— Кой, эчки короодон кетпейт. Боодо эле отургуз¬ган коруносуз — дешти ар ким, ар ким малын айдап чыгып бара жатышып абышка менен беттеше кал¬ганда.— Мейли, жалбырагы пайдасыз куурагандан коро мал тоюнеун. Эмнеси бар экен, жазда кайра когорот. Тал деген ошондой болот. Жыл откон сайын тубунон улам жаңысы чыгып, жашара берет. — Уулун баш кы лып баарына ушинтип жооп берип, алардын созун ту готту. Ошенткен менен азыр бир аз ичи оорудубу:33— Жазда кайра чыгат, баягыдай эле болот. Жоон допжоондоп кес. Майдасы осот да — дей берип, кобу рап тал кыйган байбичеси менен кошо журду. Жуп жонойбуз дегенде:3—321 — Келинди кийинип жолго тамакаш ал де. Тор күнтөсүн көрүп келсин. Кошо барса балдарынан да санаасы тынат,— деди кемпирине.Апамдын ошондогу кубанычы азыр да көз алдымда. Атам аскерге жөнөгөн күнү мына ушул бүгүн салын ган ак бөртмө жоолугун узатып келгенден бери башы на илгенин көргөн жок элем. Демейде сыйга салынып, үйгө келгенде төгүлүп турган апакай чачысын бортмо чо ороп ката салчу. Атамды узаткан күнү башынан албаган боюнча турду. Билегине илген камчысын чы гарбай, керегеден жогорку уукка асыла эки колун кай чылаштыра кыйлага солуктады. Андасанда «кудай болбосоң куурап кал, кызыл чиедей балдарга кошул ган бириненбири откон эки кары менен көргөн күнүм не болот?» деп муңкангыдай болсо…

Мунун баарын кайнатасы боз үйдүн капталынан угуп турса да демейдегисиндей «ок…» дей албады. Бу¬гу чыксын дедиби ары басып кетти. Ал да озүнчо күң гүрөнүп далайга жүрдү.Биз жогору жоноордо апам ошол мен жакшы кор гон бортмо жоолугун салынды эле, алда немедей сулуу болуп, жашара түштү. Атам экоо бир жяккз. барарда да ушинтип жасанып, алакандай күзгүсүн кемселинин ички чонтогүнон алып, эки козун эки башка карап жаткансып, тигил колуна бир, мунусуна бир алып ка ранчу. Азыр да ошентти. Сыртта баягыдай атам күтүп тургандай жүрогүм болк эткенде эшикке атып чыктым. Эч ким жок. Арабанын ары жагы, бери жагын теске салып чоң атам журот. Ошондо арабага чыгып алып өкүрүп, оксогум келди. Ушу бүгүн да анда не атамды сагынып, не кусаланып же таякелериме ясөнөөрүмдү билип ыйлагым келгенин айрып биле албайм.Жолго чыктык. Чоң атам алдыда, кара бээсине ша палак салбай, анын басыгы менен тизгинди бош койгон. Апам болсо күн батышты карап тунуп отурат. Алдын дагы кызы бая жолго чыкканда эле бырпырап уктап
Узун кун талаада ойногонго корстон болуп, биз да чоң энемдин ою менен жол тосуп отура беребиз. Эми үйгө жөнөйлү деп жатканыбызда тиги ооздон караан көрүндү. Күтүп калдык. Бүгүн чоң энемди бир сүйүн түп, ошол кишини ичпеген оюна койбой көөкөрдү бо шотууну ойлоп турдук. Жакындап келсе, тиги караан биздин айылдагы почто тарткан сары сакал абышка экен. Ушул бүгүн да ошол жарыктыктын оз атын бил бейм. Айылдаштардын баары эле келини тергегендей Сары сакал дешчу. Ошол кишинин силердикине келе жатам дегенине карабай, ат үстүнөн кымыз ичирдик. Өзү да суусап турса керек орто сыр аякты тынбай тар¬тып жиберди. Экинчисин болбой жатып дагы жуткур дук.— Жамандар десе, атаандаштырбай, экооңордүкүн тең ичейин. Кере жута карк кекирип алып, үзөңгүнү чалкалай темине керилди да кайра ээрге чөктү.— Жөнөгүлө эми, үйдогүлордөн сүйүнчү алгыла— деди барбалактай озу артта калып.Бирибизден бирибиз отуп иним экообуз боз үйдүн эшигинин эки жагынан тең кирдик. Апам тамылжып чыгдан тарапта отуруптур.

Чоң энем тизесине үлпүл дотүп жүн үйүп, тытып отурган экен.— Сүйүнчү! — тең айттык.— Болсун, бусурмандарым! Атаңарбы?Мен жооп бере албай бөксөрө жай дем алдым. Иним болсо сөз табалбай:— Сары сакал чоң атам сүйүнчүлөгүлө деген,— чоң энеме тик карабай күнөөлүүдөй унчукту.— Ата, а… кагылайын! Сары сакал болсо эле жак шы кабар алып келди. Чыкчы сыртка? — апама ээк кагып, кол жаңсаганы менен андан мурда өзү эшикке чыкты.Ал күнү атамдан келген катты окудук. Кат апама жазылыптыр. Аягында «Эркек төрөсөң Мурат кой. Кыз болсо Кайрыл дечи. Кан күйгөн жерден кайры лып барып, муратыбызга жетээрбиз» — деген экен. Чоң энем ээгин эмшеңдетип, жоолугунун учу менен көзүнI үрттү. Аппм чыңалып, ого бетер күйүпжанып, тамыл жын кетти. Корее ар күнү эти ооруп жүргөн турбайбы.Пир туугандарды эркек, кыз кылып эки бөлбөй iMic бпкпнйбы деп чоң атамды жаман көргөн элем, ан ди Корее биздики тарапта дан эгин кем өсүп, көбүне менен оокат кылган немелер алданеме болбогой эле дги чочулап, чоң атам бизди токочу коп жакка алып жө ногоп тура….Ымырт аралаш короодо караан көбөйдү. Көчөнүн башындагы жалгыз кемпир, кампачы деги бир тобу оздөрүнчө кожурап жүрүштү. Таажеңем кабактагы сууга кеткен боюнча жок. Көрсө кургур, үйдүн теге региндеги караандардан чочуп, жүрөгү бир жамандык созгенби үйгө кирбей оолактап туруптур. Тигилер да жол тосуп, үйгө киришпеди. Барган сайын короонун айланасы котолоп караанга толуп кетти. Бир маалда, кудай бетин бербесин, чырр эле деди, карасам тааже ңем бетин аймап, жоолугун алып ыргытып жаткан экен. «Элимден адашып сен деп келсем… Эми кантем, кайда барааам…» Аны угуп тургандардын да каңы рыгы түтөйт; «Кантсин кургур, аркы беттин казагы эмеспи. Эгендин агасы казактар менен чогуу жайлап жүрүп, муну секелегинде эле келин кылып албады бе¬ло.

Кийин, өлүмгө жетпегирдин атаэнесин үйпүйү менен сел алып кетпедиби» деп шыпшынышат. Ушун дай кеп салышканын кулагым чалып, мен да байкуш таажеңемди аяп ыйлап жибердим. Таякем туттугуп, андасанда эле «боорум» деп окүрүп калат.Тпц атканча экоонүн үнү басылбады. Бири тааже ңем, бири менин апам болду. Апам да капчыгайдын жолун чаап жүрүп, жакшы иштегендиги үчүн үйүнө жибергенде чоң атамдын кара бээсин минип алып, биз¬ге исетип келген эле. Баяэртең таажеңем экөо ойлорун да эчтеке жок капкайдагыны сүйлөшүп отурушпады беле. Апам чоң атамдын ачууланганын айтты.«Кара бээнин басыгы жакшы, сак мал. Кеч курун кудайы конок болуп бир айылга жете кон балам. Балдарыңы, байкуш жанагы жарым л«ан агаңды коруп кел — десе, апам мойноп: «Атам отурган малга… Кой чу жон кой дегилечи — деп кайненесин ортого салып тыр. Ошондо эзели ачууланбаган чоң атам күпүл дөптүр:— Малды да кайната, келинге бөлөбү? Күйоосүнүн ээрин токуп мине берсин. Эмне, мага учкашып барат беле? Өзү эле барсын. Коркуп лсаткандыр. Андай ке линдер майданда, мондурдой жааган октун астында жүрот. Жоносүн» — дегенин айтса, таажеңем эмнеге дир аябай кулгон эле. Эми минтип экоо ун алышып, бири эрин, бири бир тууганын жоктоп отурат. Ошон дон экиүч күндон кийин болоорболбос эгин артынып апам үйго кетти. Жоноордо таажеңемди кучактап ыйлап:— Согушка жарын берген жалгыз эле сен белең жеңе! Тобо де, жарым жан болсо да үйүңдө эркегиң бар. Тигил кайнагаңды караан тутуп оокат кыл. Алда гы Кайрылды кыз кылып ал. Жүзүн корбогон кызына атасынын анча ичи оорубас. Кымындай баласын бер сем не болот эле. Журт бийлеген кара чечекей агам о дуйно кетип айрылып отурбайымбы. Эген кургурдун очогун очурбо. Кокуйга алатты кошуп, тиги байку шумду журтка таштаба, жеңе? Бул кызда эки дүйнөдө доом жок. Эне сүтүң болбосо да, элик күчүң берип ба¬гып ал. Сен жок болсоң мен кайда келем. Төркүнү жок кыз курусун. Балаң жок, ботоң жок дегендин тилине кирбе,— деп ыйлагандай болсо карап турган жандын каңырыгы тутоп эзилет.Таажеңем убадасында жакшы эле турду эле. Уруш бүтөр жылы гана бир азгырыкка кирди. Биздин үйго маңдайын жара болуп, кашкайта жоолук салынган ку iiMiuui mi’I кои кслчү болду. Ал таажеңем менен шыбы I >ii 111 i.i it кои сүйлөшөт. Ошондон еоң, кээде таажеңем Полин п дам дай болуп бир кыйлага бизге бой салбай пиши. Дпмсын таякем да тушунобу баласы экоо уйуно питии «плат, пнан атайлап чакырмайын биз турган у (Ни нслбейт. Ошого таажеңемдин тутконуно таң ка ‘П1 м, Ннйкуш таякем жожуроп басканы тигил. Жалды I in п ту рун, тээ бир топто барып бир соз айтат. Колдору нмлтмрап, кесе кармаса тогупчачып араң ичет. Менин Гни 111ум ооруганда не! Ал киши таажеңемдин колунда дм. Лини баягы кашкайган аял келбей калса, бирэки к у идо эле кайра мурдагысындай боло тушот. «Акем ичгни, акем жесинчиге» отот. Койнокторун таптап:— Тазасын кийгилечи. Жонуңар саргаймайын чеч пойсиңер,— тапталган койногун жанына коюп, озу бет бага албай сыртка чыгып кетет. Байкуш таякем кал тыраититиреп жатып далайда кийинет.Таажеңем торобой жургондуктон менин сиңдими багып алган тура деп журдум, оюмда. Корсо, бирди тврөптүр байкуш.

Эген менен Кадыр таякем, менин апам жетим калып чоңоюптур. Ушул азыркы жарым жан таякем ото ожор, жанын жарга, жамбашын жерге урган тын, неме экен. Атаэнеси, дагы эки бир тууганы чоң чечек жылы чогуу апат болушуптур. Уялаштарын эч кимге бербей озу чоңойтуп, уй саап, жер казып оокат кылган экен. Кийин менин апамды «түп тайы бызсың» деп ушул таякемдин жанын койбой жүрүп чоң атам келин кылып алыптыр.Бул ороондо колхоздошуу башталганда ушул Ка¬дыр таякем жаңы үйлөнүп кадыресе тың чыгып, эл оозуна алынып туруптур. Колхоздун жылкысын багып, Эген таякемди жардамчы кылып жайкысын жайлоо нун бут жеткис бийигинде жүрчү дешет. Ошол жакта гы бир жылкычы казак менен акыреттик дос болуп, «Сенин кызын, жалгыз болсо, менин да карар карманар и ним бар» деп акидей асылып жатып, ушул таажеңем ди келин кылып алып, жакадагы үйүнө ээлик кылып койгон тура. Курган таякемдин аялы өмүрү согончогу канабаганы менен жанда жок жакшы киши эле деп калышат абысындары. Кадырдын ыраагын жакын, тууганын камыржумур кылган жан экен. Үйүндөгү ылдыбарлуу немесин эле кайнисине энчилеп, «ошонум жөнүксүн, эл катары оокатка, ашка ээ болсун» дечу экен. Анан ал абысыны таажеңем төрөр менен этегин ачып, баласын койнуна салып алыптыр. Анда келини нин торобой калаарын кайдан билиптир. «Алкыселки торор, жаш эмеспи» деп калчу дейт, абышкасын сооро туп. Кийин таякем тай үйрөтүп жүрүп ташка жыгы лып, оозумурдунан кан кетип, эсучун билбей, жайла та ТӨШӨКТӨ жатып айыгыптыр. Айыкканда минтип жарым жан болуп калган тура. Жыл айланбай өлүмгө ясетпеген байбичеси апат болуп, какаганга муштаган болуп отурбайбы. Ошондон кийин баласын келининен озгочо кызганып, инисинин үйүнө жумалап баш бакпай койчу экен. Сарала сан болуп баланы койнунан чыгарбай баккан дешет. Кийин Эген таякем:— Алдагы баланын анда же мында жүргөнүнүн айырмасы кайсы? Сени туубас деп ким айтсын. Туку муң бар. Төрөбөсөң торобо, кудай жазбаса жасап алат белен,? Абамдын баласын карабай койчу — деп уруш кан соң, таажеңем балам жок, ботом жок деп боздо бой калыптыр.Эми ошол кайнагасына баш байлайбыз дегенин туюп, кара жер жарылып боорун ачса кирейин дейт, айласы жок! Ошол соз чыкпаса тигил кашкайган аял менен сүйлөшпөйт беле, ким билсин. Бир жолу кузго маал болгон таруунун баарын актай баштады. Үйдө экообуз элебиз. Озу да олбурлуу неме сокбилекти со куга ургандай болсо, жер титирейт. Ошондон уч кун илгери баягы аял келип, мештин түбүндө көпкө оту¬рушту. Таажеңем аял кеткен соң сиңдимди бооруна кыскан калыбында аябай ыйлады. Эмнеге ыйлаганын билбесем, мен да кой деген жокмун. Азыр да бир жа гыпан тердеп, бир жагынан козунун жашы куюлат. ‘Гүндүн далайына чейин таруу актады. Үрөндүк таруу ди койбоду.— Таруу айдабайбызбы быйыл да, таажеңе?Думугуп калгансып копко чейин жооп берген жок.Мир топтон кийин сокбилекке ээгин жөлөп, түпсүз бир нерсени тиктей минтти:— Чоң таякең таруу айдабайм дейт. Кимдир бироо ♦ таруу айдагандын катыны олот» деп коюптур. Жолу жаман аштыкты эми менден коркуп тукумун соолтоюн десе керек. Айдатпай жатпайбы.Ичимден кубанганымды айтпа. Таруу отомок бир тозоктун иши эмеспи. Ал түнү таажеңем уктаган жок. Супарадан учту толтура уйуп, акталган тарууну тим койду да, чоң таякемдин баардык болгон киймин жуу ду. Эртеси баарын жамаачылап чыкты. Үйдүн тигил бурч, бул бурчуна жолонуп ыйлайт. Эри олгон аял ошентсе керек дейм оюмда, аны аяп. Эртеси баягы кашкайган аял дагы келди. Таажеңем эмнегедир аны кыртышы суйгон жок. Чайын коюп, дасторкон жай бай босогого жолонгон боюнча тура берди. Демейде «ойноп келчи, сыртка чыгып» дечу, эми мени элес да албады. Бир маалда:— Кыш чыксынчы эже! От жага албай, экоо эки жерде томпоюп калса, ошолордун убалы узатпай коюп журбосун!— Койчу ботом, баласы чоңоюп калбадыбы?— Бала эмес, мына анакатын мен да жолдон чы¬гып отурбайымбы.— Жарабаган кепти суйлобочу. Ботом, так отот белең. Ургаачынын жылдызы кырк дечу.Таажеңем ыйлады. Жайына коюуну суранды, бая¬гы аялдан.Буга чейин ачууланганын кергон жок элем. Азыр ал аял тим эле сумсаңдай түштү:— Бир айылды былк эттирбей бийлеп журуп, бир сиңдиме алым келбесе өлгөиүм эмеспи. Анда менин бетиме түкүрүп, топурагыңы түйүп берип жонот.

Бир эл, бир кан экен деп келип отурбайымбы. Карыган, чириген неме болсо бир жон. Атаңдай болгон жарым эс неме менен деле омур отогону отурасың го, жон койсо. Сага боорубуз ооруп отурбайбы.Таажеңем ачуу унчукту:— Кайнагамы жон кой. Ал менин атам. Атам ол гондо «ата болоюн балам, оксобочу. Өзүңдү карачы» деп козүмдүн агы менен айланган. Ага тийбе, эл десе да озу болбойт. Ал менин атам.— Эл эмне, тукумуң турса, тутунуп калалы деп, кайнагаңдын мойногонун угабы. Баш байлайт да коёт.— Чык, кет дейм эже! Кайнагама тийбе. Кет эже!..Азыр да ошондогу таажеңемдин боздогону кулагымда тургансыйт. Ошол окуядан эки кун отпой кон, шубуздун улуу баласы олуп калды. Анын өлүмү да армандуу болбодубу. Колхоздун эгини толук басыл бай дагы бир үймөгү бооланган боюнча турган. Куздо теминге түшчү аттын далайын майдандагы жоокер лерге жонотушуп, кырман токтоп калган. Эми сыртта гы субай жылкылардын калганын алдырып данды бастырабыз дешкен. Ага чейин кырмандагы уймокту кайтарышчу. Бугубай он алтыдан ашып, кадыресе эсейген катары сезилип, колхоздун белдуу кишисиндей ишеним артылчу. Тигил туну да ал кырманда экен. Атынын арканын узун кылып отко коюп, анын бир учун озунун бутуна байлаган бойдон катуу уктап ка лыптыр. Эмнеден экенин билишпейт. Ат уркуп Бугу байды суйроп кетип, аябай талкалаптыр. Аркамойну узулуп кеткенби, эл коргондо бала муздап калыптыр дешти. Бугубай кадимкидей уй ээси болуп, апасынын жеңилин жерден, оорун колдон алып калбады беле. Ошол окуядан кийин таажеңем кобун эсе Бугубайды кында журду. Кирген чыккандын жузуно суу куюп, чай берет. Шордуу Бугубайдын энеси да таажеңеме удаа эле кара жамынбады беле. Ат эмнеден уркуп, Нугубайдын кандайча каза болгонун эч ким аныкта бады. Ар ким «көчөнүн башындагы жалгыз кемпир, үреңбараңдан барып Бугубайдын мурзөсунө куран окуйт экен десе, бир даарысы мурзөну кучактап алып ыйлайт экен» дешти. Бугубайдын энеси бала өлүмүн эч кимден көргөн жок.— Бешенесине жазылганы ушул да. Байкуш кем¬пир соопчулукка барып, куран окуп ‘жүргөндүр, өөдө томон созүңордү койгула — деп койду ар ким, ар ким ди тыйып.— Ырас айтат,— дешти уккандар. — Байбиче бай¬куш, жалгыз башына кырманга эмнеге барсын. Чы нында эле соопчулукка куран окубайбы. Арбак үч күн таң заары менен караан кутот дешет го. Айылда эркек жок болсо, анан ошол байбиченин көкүрөгүндө калган көнүмүш мүрзого алып барып жүргондүр. — Ушинтип коштогон болушуп баладан айрылган эненин көңүлүн жубатышты.

Мен болсом таажеңем Бугубайлардыкында эле жу р<| борсо дейм. Үйго келбей койсо да ыраазы элем. Анткони, баягы кашкайган аялдын аягы тыйылып калганынц кубанып жүрдүм. Таякем да үйүно бекин бой, Сии менен тамактанып, келининин да кабагы ачы лын калды. Ансайын озүмчо эле териме батпайм. Бир кочтс биздин үйдогү темир мештин боору кызарганча от жагмлып, түндүн далайына чейин отурдук. Таякем анда сайда сүйлоп жатып муну түшүндүрдү окшоду.Валаны карагай кескени жонотуп жатат. Бели ката элек. Озүм кошо барам. Сен кабатыр болбой оока тыңды кыл, балам. Кыздарымды караан тутуп, деген дой, эл ичинде эмессиңби,— келининен жооп күткөн дой жалдырады.— Өзүңөр араң жүрүп. Тим койгула. Улуукичүү кошулуп барар. Алар көргөндү корот да.— Жок балам. Экөөбүздүн ортобуздагы жалгыз данакер. Кагылайынды сыртка чыгарбай жүрүп, өзү да мажүрөө. Кудай да сактансаң сактайм дейт тура…Таажеңемдин жүрөгү дүкүлдөп таңдайы ката түш тү. Эми баягы эл айтып жүргөн соз туурадай сезилип кетти. Ошол кеп ушул атам деп жүргөн кайнагасынын езүнон чыккансып, жүрөгү үшүдү. Жонунан ылдый тер куюлуп, алдастай түштү. Кокүрогү чыпкаланып деми кысылып кетти. Коптои соң күңк этти:— Мейлиңер. Жон койсоңор деле болот эле. Чо ңоюп калбадыбы, балаңар.Эртеси таякем уулу менен эртелеп карагайга жо ноп кетти. Таажеңем болсо экоонун кол жоолугунан тарта таптап, куржундун эки козуно салып берди.Таажеңем Бугубайлардыкынан үйго кеч келди.— Байкуш жеңем ай,— деп үшкүрүнүп олтура ка¬лып, мени кадыресе чоң адамча созго алды. — Энеге баланын баары бир тура. Колунда тортоо турса да, шордуусун айтып эле муңканат. Анын үстүнө баласы минтип калып, абышкасын айталбай букулдайт корун бойбү. Кечинде жоктогондо опкобоору кооп солкул дагандай болсо, менин да муунум бошой берип, чарчап калчу болдум. Эгизимдин сыңары болсо деле кечкисин кирбей коёюнчу.

Сен барып келгенкеткенге чай берип, жүзүн жуудурчу, берекетайым. Чырагыбыз да үлүңдөп күйүп, таажеңемдин жүзүн коро албадым. Кыязы ыйлады көрүнөт. Бугубайлар дыкына барбайм деп кайдан айтайын. Бирок тааже ңем үйдө отуруп калса баягы кашкайган аял дагы ке леби деп ичим тарый түшот. Жон эле келгенин кайдан жаман көройүн, ошол кирип кетти дегиче эле эмнеге дир бирөө суу сээп кеткенсип, үчөөбүз көпкө ымалага келе албай калып жатпайбызбы. Өзгөчө таякем бай¬куш жолу буулуп калгансып, өзү да мында баш бак пай, уулун да жибербей калганычы. Андасанда бир сүйлөгөнү менен, төрдө отурса бажырап баарыбыз жерге сууга батпай калабыз. Келини да айыл арасы иан укканын айтып сөзү бүтпөйт. Жылдыз толо уулун жетелеп үйүнө кеткенде гана тынч алабыз. Ушул бир жылдан бери, качан жанагы кашкайган неме биздин босогону аттады, эки үйдүн ортосунда суукселки от көн күндөр көп болчу болду. Ошондон кийин Бугубайды кына кечкисин мен барам. Куран окутуп келген катын калачтар болсо жүзүнө суу куюп, чайын берип жонотом. Ал апа деле копко ун созуп отура алган жок. Кыркы өттүбү өтподүбү, баласын бешигине болоп жонуна таңып алып талаачылыкка чыгып кетти. Таажеңем кыштын кырчылдап турганына карабай эки үйго тең тээк. Тээ тун бир оокумунда гана жаны жай алып жатпаса, күн ты ным, түн уйкусун корбойт. Озгочо ушул уч кундон бери жумушу да бүтпой, күчөп чыгып кетти. Анын үстүно кү нүно бир маал баягы кашкайган неме келет. Экоонүн сүй лөшкөн сөзүн укпаганым менен бир жамандык болорун жүрөгүм сезип жүрдү. Жарым ай жүрүп келип калабыз го деп кеткен таякемдин да дайыны жок. Эмне кылаа рымды билбедим. Таң күнү кечке таажеңем талаада жу мушта.

Күүгүм талаш чарчап келген немеден соз да сурай албаймын. Сураганда эмне? Менин сөзүмдү кепил ге алат беле? Деги «өзүнүн эжесинин» — кашкайган не¬мении сырын билейин дегенде ак эткенден так этем.— Ыя таажеңе,— жүзүно карабай чакырып алып жер тиктедим.— Жанагы ылдыйкы көчөдөн келип жүргон аял дын сенде эмне жумушу бар? Күндө эле келе берет. Жумушу болсо бир келгенде эле бүткөрүп албайбы?Таажеңем мукактанып соз таба алган жок.— Ал байкуш казак эмеспи. Зеригет го. Мага сиң дисинип келип калып жүрбөйбү,— деди бир топтон кийин.— Келбесин! — бурк этип, катуу айтканымды өзүм да байкабай калдым.— Таякең да ошентип жүрөбү?— Анысын билбейм. Ошентсе ошентип жүргондүр.— Сага айттыбы?— Өзүң деле билбейсиңби? Эжең келиП кеткенде эки күн бою ачка жүрүп калып жүрбөйбү?Таажеңемдин колуна алган чынысы түшүп, бачырап сынып калды. Демейде чаңырып чочуп кетчү неме эле йип эле мени карайт. Мен да күнөөлүүдөй өзүмдү жеки рем. Чыдабай кеттимби, ыйлап жибердим. Таажеңем үнсөз катпай мени кучактап алып аябай солкулдады. Кайра аны баса алсамчы. Корее байкушум, эки жалын дын ортосуна тушүп алып, күйүпжанып жүргөн тур¬байбы. Атасындай болгон кайнагасынын төшөгүн тебе легенден коркуп кайда качаарын билбей кыйналган экен. Жанагы шүмшүк эжеси кыт куйгансып мээсине куюп жатып башын айландырып, «баш байлаганы жатышат» дегенге ишендирип койгон турбайбы. Бул кайнагасынын үч уктаса түшүнө кирбеген окуя эле.Эртеси жумушка чыккан жок. Керээли кечке үйдө гү оокат бүтсөчү.

Таякемдин үйүн тазалап, кирин жууп, жамынган жуурканына шейшептерин мурда чыйра тылган кебез жип менен коктоп койсо, эми жакасына, эки жагына ак седеп тагып, бүчүсүн тордоп чыкты. Аларды көрүп, күдүңдөп менин кубанганымды айтпа. Үйдогү болгон эгинди капка салып, далистин бир бур чуна жыйды. Бири акталган таруу, бири талкан, ун дагы анчамынча арпа, буудай. Акталган таруу эле бир чоң баштык болду окшойт. Андасанда озүнчо сүйлөнүп коёт:— Сүткө коптүрүп жеп алышса да олүшпос,— чочуп кетип, мени жалт карап алды. Эч нерсе түшүнбей кай рып да соз сураганым жок.Ошол күнү экообүз караңгы үйдо таң атканча сүй лоштүк. Бир маалда буулугуп үн катты:— Мен кетем.— Кайда?— Казакка.Жүрөгүм шуу дей түштү. Өз энем алые болсо. Элик сүтүн берген эне кетип жатса. Башым маң.— Таякемчи?— Таякең да таалайына жазганын корор. Бирэки жылда баласы бой жетет.— Аскерге кетет да.— Кой. Жаман соз айтпачы. Ал аскерге кетсе биз кантебиз?— Сен кетем деп жатпайсыңбы?— ?!..— Качан келесиң?— Келмек белем.— Бизчи?— Кайрыл экөөңдү ала кетем.— Кайда барабыз?— ?!..Экөөбүз кошулуп алып ыйладык. Мени соорото ал¬бай озу да чарчады. Анан жалыныпжалбарып:— Кыз келгиче эле мени менен болосуңар. Аны чакыртам. Келип силерди алып кетет.Жаным жай ала түштү. «Таякеми кимх^е таштай бызды» эми айтпай калдым. Ошондо баягы кашкайган аялдын келип жүргон сырын түшүндүм. Колуман келбесин билген соң чычкандай сиңдим менен журтта калбайын деп, каршылык корсотпой тим болдум. Баш¬ка эмне кылат элем. Колуман келээр эч нерсе жок. Ошол күндүн эртеси эл жата биздин үйгө бүлүк түштү.Айыл тыптынч. Андасанда иттин үргонү угулбаса сырт да мелтиреп сүрдүү. Жалгыз ат чечилген чана короодон окчун токтоп турганына коп болду. Үйдөн чыгаарда таажеңемдин боздогону ай! Мени бир колуна жетелеп, сиңдимди жонуна котор дү. Босогого жеткенде анын толгонуп турганын азыр да тил менен жёткире айта албасмын. Акылынан адашып эмне дээрин билбей калды корунот. Бир чьщалып, бир бозоруп, оозунан сөз чыкпады. Анан мени үйгө кал тырып:

—Бул уйге каран тун түшүргөнүм аз келгенсип, чырагын да өчүрүп үңкүйтүп койбоюнчу. Токто, эшик ти ичинен илип чык. Кулпулап кетип калсам эч ким элес албай киши жок деп коюшуп, уй кароосуз калба сын. Чыракты жерге кой. Майы тугонео очуп калар Эпадан шайтан болсо үйдүн таманы жер эмеспи, кудай сактасын!Ушул кечте мага үйдүн ичи да, сырты да үңкүйүп түрү суук көрүндү. Өзүмдүн үстүмо үйүлүп калган нерсени алып таштай албай оорлоп турдум. Ыйлайын дейм, ыйлай албайм. Калайын дейм буга да чамам келбеди. Таякемдерди карагайдан ары жол чапканга алып кетсе кантем деп коём ичимен.Анда жол чапканга кетүү аскерге жөнөткөндөн кийинки эле жооптуу милдет болучу. Жолго десе деле балабакыранын жүрогү түшүп турчу.— Чыракты эмнеге жандырган бойдон коёсуң таа жеңе?— Өзүбүз да кетсек, үй үңкүйбой жарык бойдон калсын.— Кайра келебизби? ?!.— Ыя таажеңе, таякемдер калабы?— Аа… Алар да келишет.— Таякемдерди күтүп, чогуу эле кетпейлиби?Аңгыча баягы кашкайган аял кирип келди. Мени«бабыраба» деп кагып салды. Эшикти ичинен илип, панарды жерге коюп терезеден чыктым. Кашекти але ки саатта эле кайра коюшту. Чанага отурдукпу, отур бадыкпы ат зуу коюп жөнөп берди. Кочонүн аягына чыкканча эч кимибиз үн катканыбыз жок. Чолок кө чонү ото электе кайданжайдан келгенин ким билсин килейген кара добот тушубуздан качыра чыкканда ат үрктүбү, деги айрып биле албайм, жумшак кардын үс түио оодцрылып төгүлүп калдык. Арыбери эле кайра чонага отурдук. Таажеңем бир нерсе издеп кардын ус¬туп колу менен уучтап темселей берди. Кашкайган эжеси куңк этти:— Болчу, айланайын таң атып кетпесин.— Азыр.— Эмнең жок?— Жоолук.Экөөлөп кардын улам бир жерин аткышат.

Таппа ды көрүнет, таажеңемдин ындыны өчүп келип чанага отурду.— Койчу эми, бир чарчы чүпүрөктү издебей. — Чанада отурган тебетейчен киши жоомарт сөз катты.— Актык эле. Ак жолго, кан жолго, ырыска ше риктеш бол деп белиме курчадым эле.Баягы эжеси шаңкылдап жакшылыкка жоруп койду:— Капа болбо, жаңы жоолугуңу өз ирегеңе өткөн дө салынасың, ошонуңдун боосу бек болсун! Ойлобо. Деги бир эч нерсе ойлобо. Жаман абышкаңдын өмүрү тозбосо жоолук кеппи?Таажеңем ыйлады окшоду. Билинербилинбес мур дун тартып отурду. Менин башым эңгидеңги. Абыш касы деген создү мурда уккан да жок элем. Сурайын дейм, батынбайм. Чатак салсам тигил чалкалап отур¬ган тебетейчен ай талаага алып ыргытып жиберчүдөй сезип кетем. Ал түнкү таңдын атпаганын, жолдун тү гонбогонүн айт. Саңсаң ичтелип жасалган кара нооту ичиктин ичинде сиңдим экообүзбүз. Асмандан көзүмдү албайм, чарадай болгон ай кошо ээрчип бизден кал байт. Жылдыз да чананын үстүнөн кетпейт, жыбырап.«Капырай,— дейм ичимен — мурда эле ай, жыл¬дыз ушундай беле? Же бизди кетиргиси келбей ээрчи гениби».49Таң куланөөк салганда башка бир айылга келдик. Бакашака түшкөн чоочун үйдө отурдук. Ырас эле таажеңемдин эски жоолугун чечип, жаңысын салды.4—321 Ошондогу бизди алып келген кишинин көзүмо суук көрунгөнун айтпа. Ал төрдө отурган чалга салам айтып:— Жеңебизди алып келдик. Тосуп альщыз — деди.Ал адамдын учурашканыбы:— Бар бол. Уялба, менин жаныма от — деп жан жагын жаңсады.Корее, таажеңеме жыл бою жуучу жиберип жургон күйөөкөйү ушул киши экен. Таякем ага Караганда ал¬да немедей сыйда жаш турбайбы. Таажеңемдин козун ыйга жараткансып бүлкүлдопсолкулдаи жатты. Кантсе да ызасы муунтуп турду окшоду.Чоочун айылда бир топ кун отуп кетти. Баягы биз оронгон ичикти эми үстүнө желбегей жамынып алып тигил абышка күндон күнгө тыңып, жашаргансып да баратты, менин көзүмө. Бирок, барган сайын тааже ңемдин жылдызы жерге түшо берди…Жалгыз атчан караан биздин үйгө келип түштү кечинде. Корсо таякемдин уулу экен. Сиңдим экообуз тең аны басып калдык. Ал бала болсо да эч кимибиз ге мээри түшпой, тоң. Таажеңем байкуш ушул уулун биринчи жолу кучактап опкону чыгар. Анда да бой салбай:— Болдучу,— чалкалай боюн артка тартты.Таажеңемдин баласы уйго кирип келгенде казыкжуткан немече кайкайып козголбой отурган тордогу кишини караган боюнча катып калды.Козүнүн оту жангандай болсо, азыр бакырып жаңжал сала турган дай. Баласынын мындай түрүн көрбөгөн таажеңем ак да, кок да дебей жалдырады. Бир маалда жумшап барып:— Абамдын ичигин бериңизчи? — Таякемдин уулу тигил кишиден жооп кутпой ичикти үстүнөн сыйрып алып сыртка жоноду. — Жеңе, кыздардын бирин өңөртүп, бирин учкаш тыр? Азыр кетем.— Кой кагылайын. Түн катпа. Жакшылыкка кел генсип, казан астырып, кол жууп мойнуңду агартып кет кулунум!— Сен да түн жамынып кетипсиң го? Бизди күт попсүң да?..— Омурткам сыздап он ай бою котордүм бир ти лимди ал. Мен азгырылып ит болдум. Анын үстүно агатууганыңдын атаңа ыроологонуна жүзүм чыдаба дьг. Ким болсо, эмне болсо да акемди, аке боюнча сый лайын дедим. Түшүнсоң…— Ошентип абамдын ичигин тигиниңе жаптыңбы?— Балам!.. Оо жараткан ай! Баламдын атасынын жесири боло албаган мен куруюн! — анын ыйлаган үнү биз алые узагыча угулуп турду. Ошондо таажеңем жесир тура деп баамдадым.Балапандай уч баланын карга дай кара анын узатып, таажеңем кадоонун босогосунда турганы копко чейин коз алдыман кетпей койду. Ошентип эле катып кал гансып эстеген сайын журогум шуу дей тушчу болду.Үйго келсем таякем жок. Корее баягыда карагай дан келген соң келининин кеткенин угуп, катуу жы гылган бойдон тортунчу кун дегенде жаткан тошогу нон турбаптыр.

Элдин чуусу басылып, келгенкеткен дин аягы сууганда баласы карманаары жок жалгыз калганда таажеңеми пааналап барган экен. Үйго кире бергенде абасынын ичигин кийинки эрине жаап койго нун коруп, энеси козуно ушучалык суук учураптыр, ал уйдон даам ооз тийбей, тун катып кеткенине да ошол себеп болгон тура. Эми уйдо таякемди уч маал эмес эртеликеч жоктоп ун тарткан ургаачы болбоду. Баягы кошунабыз Бугубайдын энеси бейшембиде ке лет да отко май куюп тутотот. Үчообүзду катар отур гузуп, алаканыбызды жайдырып бата жасатат.
— Атаңардын арбагы эшик сагалап калбасын. То коч жасабай эле ушинтип жыт чыгарып койсоңор бо¬лот — деп уйротот. Андан кийин биз ошентчу болдук. Ал ырымдын акичукусун деле тушунбойбуз. Иши кы¬лып жумасына бир жолу учообуз кыркаар отуруп алып бата жаеайбыз.Кийин уруш бутуп, элдин баары эркеги тебетейин, аялы жоолугун аеманга ыргытып кубанган куну биз учообуз короого чыгып, тизилип карап турдук…Кечинде дагы баягычилеп май тутотуп, эми эки ясолу кол жайдырып таякемдин уулу бата тиледи. Ал ошол куну аскерден кайтпай калган оз атасын эскер ди окшойт…