Кыргыз Инфо - Кыргыз. Кыргызча китептер, ырлар, каада-салттар, эпостор, жомоктор, акыл-насааттар, учкул сөздөр жана макал-лакаптар Кыргыз Инфо сайтында.

Сибирь кыргыздары

Сибирь кыргыздары – 13–18-кылым азыркы Хакас-Минуса ойдуңунда жана ага чектеш аймактарда жашаган кыргыз эли. Кыргыздар бул аймакта ички жана тышкы көзкарандысыз саясатын жүргүзүп келишкен. Чыңгыз хандын мураскорлорунун бийлик  үчүн болгон ичара согуштарына кыргыздардын тартылышы, аскердик оор салыктар, тынчы жок элди (кыргыздарды) бир нече ирет көчүрүү  саясаты демографиялык терс таасирин тийгизген. Бирок, кыргыздар бул аймактын башкы этносу бойдон калып, моңгол Алтын хандарына, жуңгарларга, орустарга каршы ийгиликтүү  күрөшүп келишкен. Сибирь кыргыздары. орус жазма булактарында «Кыргыз өлкөсү», «Кыргыз жери» деген ат менен белгилүү  болгон. Сибирь кыргыздарынын мамлекеттик төрт улустан жана аларга тиешелүү кыштым капчыгайларынан (Алтысар, Алтыр, Изер, Туба) турган. Моңгол чапкынынан баштап, Кыргыз жериндеги саясий борбор Абакан  өрөөнүнөн түндүккө  көчкөн эле. Ак Июс жана Кара Июс дарыяларынын алабында  кыргыздын тектүү  бектеринин ээликтери жайгашкан. Ошондон улам алтысарлыктар «Чоң кыргыздар» деп аталышкан.

Ар бир улустун  өзүнө  тиешелүү  кыштымдары   жана кыштым капчыгайлары болгон. Мамл. ички жана тышкы иштер жалпы курултайда каралып, ага 500гө жакын кыргыз бектери катышып турган. Курултайда Кыргыз  өлкөсүнүн башкаруучусу шайланган. Мисалы, белгилүү  баатыр жана мамлекеттик ишмер Еренек бек  Кыргыз  өлкөсүндө  борборлошкон мамлекеттик башкарууну орноткон. 16-кылымдын аягы–17-кылымдын  баш ченинде Кыргыз  өлкөсүнүн экон., чарбасы, маданияты бир топ  өнүккөн. Кыргыздардын жазма маданиятынын болгондугун орус документтери баяндайт. Кыргыз өлкөсүнүн экон. негизи көчмөн мал чарбачылыгы, дыйканчылык, аң  уулоо, соода иштери менен катар көп сандаган көзкаранды кыштымдардан жыйналчу салыктан турган. Сибирь кыргыздары. Алтын хандарга, жуңгарларга формалдуу көз каранды болушуп, салык төлөө менен гана чектелишкен. Алтын хандардын ичара согуштарына кыргыз аскерлеринин катышканы жөнүндө маалыматтар бар. Сибирь кыргыздарынын басымдуу бөлүгү 1703-жылы Жуңгарияга көчүрүлүп кеткен. Айрым бөлүгү 1756–58-жылы окуялардан соң  кайтып келишкен. Бүгүнкү  тувалардын, шорлордун, алтайлыктардын басымдуу бөлүгү, хакастардын дээрлиги Сибирь кыргыздарынын урпактары болушат.


Кыргыз