Кыргыз Инфо - Кыргыз. Кыргызча китептер, ырлар, каада-салттар, эпостор, жомоктор, акыл-насааттар, учкул сөздөр жана макал-лакаптар Кыргыз Инфо сайтында.

Күзгү үрөн

Тун ичинде агарып корунуп калбасын деп башын дагы жоолугун койнуна катып алган Марфа уйго жы лаң баш кирди. Балдарды уктады деп ойлосо керек, чачын салаалап аткый кармап, ун чыгарбай солкулдап ыйлап жиберди. Балдарынын улуусу Сергей жашынан тетигирээк чоңойду.
— Апа, апакебай, фашисттер кетти дешпеди беле? Эмнеге ыйлап жатасың? — боору менен сойлоп келип, апасынан шыбырап сурады.
— Жер сорду, аларды. Жексен болуп, бири да туулган жерин корбой калса кана! Ошолор кеткенине суйунуп ыйлап жатам. Алар болсо ушул бугун уйго аман келет белем, жок белем, ким билет. Багьщар бар экен балдарым. Ичээр суубуз бутпоптур.
Уйдун ичинде, энебала бирибирине гана угулган дай акырын суйлошуп жатышты. Одеалдын астындагы экоо да тигилердин создоруно кулак тошоп жатышкан, алар да жормолоп, беркилерге жетишти. Ушул кийин ки бир жылдын аралыгында Соколовкадагылар бала сынан карысына чейин сыр жашырууга маш болуп алышкан. Чоңдору сыр кылып ката турган бир нерсе лерди коз карашы менен беришсе, балдары жузун уйурбой шыбырап бирибирине жеткиришчу. Жедеп коно тушушконбу, фашист жок болсо да минтип ээн үи чыгара албай жатышпайбы. Көрсө байкуштар озү лорүнчо эркин отургандарын унутуп коюшкан турбайбы.
Сергей апасынын тизесин кучактап;
— Болдучу, апа. Ыйлабачы? Кубанган киши күл бөйбү. Сенин күлгөнүңдү сагындык апа. Кайдан кел диң? — деп жалооруй сурады.
— Үрөнгө бардым, балам. Кош айдап, дан сепкен ди биз да сагынбадыкпы. Тегерекчетти байка дым. Суук коз жок сыяктанат. Бүрсүгүнү күздүк айдап кой еокпу дедик эле. Азырынча эч ким менен деле кеңеше элекмин. Ыраматылык Матвей чалдан башка бир жан билбеген жерде ороого үрөндүк деп эгин куйган элек. Шордуу, өзүн атып жатканда: «эрлер келет, үрөн се бебиз. Жер көгөрөт. Өрттөп бүтө албайсыңар» деп кыйкырбадыбы. Корее «алың келсе ошол үрөндү сак та. Жерге сеп, ал көгөрүп бышканда баягыдай ырдап орок салгыла» дегени окшобойбу. Ошол сөз жүрөгүм дүн башынан кетпей, ушул бир жыл бою тун ичинде канча жолу ороону акмалап, алыстан кайтара карады дейсиңер. Нечен ирет жанымды оозума тиштеп келип, силерди аман көргөндө гана жарпым жазыла түшүп оңолчумун. Мына бүгүн гана элеңдеп эч нерседен коркпой эркин басып, ишенимдүү үйгө келип отур баймынбы. Үйгө киргенде кубанганымдан болсо керек, өпкөмөпкөмө батпай, күчүмдү коз жашыман чыгар бадымбы!
Сергей апасынын айтканына анча түшүнө бербесе да, жакшылык экенин сезип, өз ичинен кубанып турду. Ушул бир жылдан бери токоч көрбөгөн бала, дан де генде жүрөгү туйлай түштү. Берки эки бир тууганы да ооздорун ачып, аңырайып, кеп тыңшаган болушту. Энебала узун кепке өтүп алышты.
— Гошанын чоң атасы кур кол келбеген болуш керек. Токой сүрүнөн корккон фашисттер ал жерлерди анчалык деле тинтип, аралашкан жок. Төтөн «еврей атышта» коркуп, жаны чыгып калышпадыбы, алардын. Унаа алып келмек эле, аны да биле албай, кечи гип калбадымбы.
— Апа, чын эле биздикилерди бут атып салышты беле? Жакында эле Иосаны кордум. Кайда кетишкенин сурасам айтышкан жок. — Сергей апасынан жооп ку туп калды, тикирейип.
— Сурап эмне кыласың? Алар алые. Биз кезекте шип тамак жеткирип журбойлубу. Эми биротоло кели шет. Бугун Гошанын чоң атасы кеткендерге жолугуп келгендир. Валким чогуу келишти бекен?
Аларды кимден билип алгандарын ушул бугуику кунго чейин акылыма сыйдыра албай маң болом. Биздин айылдагы еврейлердин баардыгын фашиеттер бир тундо терип кетиптир. Эртеси жалган тушто бул баарыбызга белгилуу болду. Куугум талаш Токойлуунун ою бар го? — Балдарына кадимки чоң кишилерге айткандай айтып отурду. — Ошондо чогулдук. Аларды ошол жерде жок кыла турганын билип, бала:бакыра, кемпирчалдарды туштушка жонотуп отуруп, тигил майорго кабар бердик эле, кызыл куугумдо партизан дар аларды олумдон куткарышпадыбы. Болбосо бирин койбой кумчжам кылып коюшмак экен. Соколовкада карыкартаң, жаш баладан башка эч ким калбай калгандыктанбы, ойдо обоктогону жогун корушуп, ошол байкуштарды беш эле желмогуз айдап барыптыр дешет. Алардын колунда автоматы болгондуктан бирде бироо да даай албаптыр. Ажалдын жузу суук деген ошол, балдарым.
Марфа балдарын кайра ордуна жаткырып коюп, эшикти жарымжартылай кьщайта ачты да, уулкызынын жанына жантая кетти. Козу илингенче кобурай берди:
— Жексен болгурлардын жексурлугун жакшы эле кордук го, думугуп! Өзубуздун Соколовканын тунку таза абасынан бир жыргап кере дем алабыз эми. Жашообуз да жакшырып, кардыбыз тоёр…
Марфа айткандай кийинки жылы фашисттер алардын кыштагын басып алгандан бери эч нерседен капар сыз коркпойүркпөй уктаганы ушул тундур. Болбосо бир козун жуумп, бироону эшик кайтартып койгондой эле азап болбодубу. Эшикти ичинен илип алышса да, качан кирип келишет деп шектене беришчу. Андан калса Марфа байкуштун ичер суусу, корор куну бар экен. Балдарынын да пешенесин кур койбоптур, коргон азаптын баарысы артта калгандай.
Мындан бир айча эле мурда немецтер дагы бир жолу тутунду туре кыдырып, колго илинер кол куч издеген. Марфа балдарын сарайдын сыртындагы жер толого ката салып, озу катып журуучу кызыл мурчу нан аптыга сугунуп алып, козунун шоросун куюлтуп, онтоп, ары оонап, бери оонап жатып калды. Эшиктен жин тийгендей атырылып кирип келген эки фашисттин козу чанагынан чыгып кетчудой заматта уйдун бурч бурчун жалмап отту. Жан алакетке тушуп араң жаткан аны корушуп буйдала калышты.
— Эмне болсо ошол болсун. Экообузго баары бир эмеспи, эптеп жаны менен вагонго салсак болду да — узуну кеңешкендей кеп баштады.
— Сеники туура, бирок мунун оорусу жаман го? Колуңду тийгизбе — экинчиси корккондой кетенчиктеди.
— Ошондой окшойт. — Сен оору тиф да,— эми Марфага кайрылды. Ал калтырагын ого бетер кучотуп ундободу.
— Үйдү орттоо керек. Мунун оорусу коркунучтуу, жугуштуу — деди жанагы неме.
Марфа башын батбат чайкап антпегиле дегендей жандалбастап ийди.
— Жок, тим кой. Мында эми келуунун кереги жок. Кеттик. Айда тургуз тигини…
Ошол учурда экоонун козунон жылан чыгып келе жаткансып, Марфанын башына заматтын ортосунда эмнелер келип, эмнелер гана кетпеди. Анда…
…Ушул айылга жер чапчыган танканы астыга салып алып, немецтер адеп кирип келгенде курган энеси өз кызынын камын ойлоп алдастап кеткен. Марфа болсо аны менен жумушу болбой жаш балдам рынын айласын таппай куруду. Ошентип эки эне ар кими ез балдарын аяп, эстери эки болгон.
— Балам… Тилимди ал. Куноосуз жаш балдарга тие койбос. Буларың канчалык жан алгыч болсо деле алардын да балдары бардыр. Менин эчкиникиндей жа шым калды. Чындап ажал келсе корко турган алым жок. Өзүңдү сакта, балам өзүңдү… «Курган энем ай, демейде муундары буржуюп кеткен колдорун ушалай албай, кызыл жүгүрүктөн ооруксунуп, үшкүрүгү таш жарчу. Ошол түнү анын бири жок, шыпылдап».
— Көрөсүң го, бүгүнкү түндон чандабыз калбасак, жан алгычтар баарыбызды шыпырабы деп турам. Жумушка жарактуубузду Германга жонотуп, калганы быздын эсебибизди табат… — Энеси кызын ээрчитип жүрүп отуруп былкылдаган саздагы камыштын ара сына мурдатан орнотулуп койгон челекке ясеткенде:
— Түшкүн балам. Капкагын жаап, анын жибин белиңе байлап ал. Тынч уктайсың. Коркпо. Бул канкорлордун бири да келбейт. Саздын бардык жагы былкылдак, сормо. Экообуз баскан жолду немис тап канча дагы бир кудай шыбаа кылар…
Марфа ошол таңды саздын үстүндогү челектин ичинде отуруп атырган эле. Уйкуда ар жок эмеспи. Кыштактагы иттин үргонү, кыйкырык сүрөон басыл ган соң, таңга жуук козу илинип кетип, ойгонсо эс ала түшүптүр. Эртеси күн шашке болгончо тундо энеси отургузган челектен чыккан жок. Айланатеге ректе камыш шуулдап баягы озүлорү он жылдыкты бүткон күндогүдой баары тынч, баары бейкут. Анда балдаркыздар болуп, ушул камыш сыяктанып теңсе лишип, Остаптын балалайкада ойногон «Ай жаркырайт асманда» деген күүсүн угушкан. Эми алардын кобу жок. Ал эми озүиүн Остабы болсо бир жылдан бери кабарсыз… Жүрөгү шуу деп алып озүн жекирди. «Алар душман менен кармашып кан кечип жүрүшсо, мен сазда — челекте жанымды калкалап… Ушундан коре туулган жеримдин турпагын асманга сапырып жаткан канкор коркоолордун жок дегенде бироону жайлабайынбы. Кийин биздикилер келгенде эмне дейм?! Энем байкуш го мен деп, жалгыз кызым деп ушинтип жатат. Менчи?! Жаның кургур. Жанымды коргоп сазда жатып…»
Марфа ачуусуна чыдабай тура калам менен челек тин капкагына тобосун коюп алып, козунон от чагыла түштү. Ошондо гана кайра отуруп, капкакты тартып турган белиндеги жипти чечип, сыртка ыргып чыкты. Суу кирип оорлобосун дедиби кончтуу галошун колуна алып, саздан чыкканча жылаңайлак жүрдү. Кечинде камыш ырдап, керилип жаткан кызылча талаасы азыр кара күрөң тартып, сүрдүү. Илгертен эле бул талаа Марфага жакын. Энеси ушул жерден стахановчу болуп, кызылча боюнча Соколовканын миңчиси аталган. Анан ал жерди Марфага берди. Андан кийин ушул куздо буудай башын которо албай чыгып, кол жетпей жатып кеч жыйнашкан. Талаада калган машакты айылдагы лардын колдон келгендери терип алышып, аны деле жерде калтырышкан жок. Ушул азыр алдыдагы кет ңирсип жаткан талаада комбайнын дүркүротүп келе жаткан Остапты, «ЧТЗ» трактору менен жер дүңгү роткон Матвей чалдын уулун… деги айылдаштарынын баарын коз алдынан откоруп, алар менен кошо кетип бара жаткансыды Марфа. ✓
Айылга жакындай бергенде узатасынан кеткен кара нерсе жансыз чубалып жатканын коро салып, Марфа нын жүрогү оозуна тыгыла түштү. Соколовка ьщжьщ сыз дүкүйүп сүрдүү. Мына ушул азыркы корүнүш үройүңдү учуруп, жаныңды ичиркентет. Марфа алдын дагы нерсеге жакын келгенде эмнени ойлоп, эмне кы лаарын билбеди. Тигинде булайып, таңдайланып сай, малаган кофтанын учу тушуп калыптыр. Энесиники. Марфа дендароо боло тушту. Баятан берки жаман ою туура чыккансып, денеси дуркуроп барып, мууну бошоду:
— Апа!
Узатасынан жаткан орттонгондон тушкон кулго
жетпей жыгылды. Канча жатып, канча ыйлаганын ким билсин ойдо болгондо каны ичине тартып, денеси тыры шып катып калыптыр. Карышкан колдорун жазып саймалуу жеңдин учун алып, жердеги кулду аярлап этегипе сала баштады:
— Кечир, апа?! Ылайым кулуң душмандын уйуно чачылсын! Алоолонгон от болуп, душмандын уйун орттосун! Апаке, жоолугуңду башыңа салып, жүзүңдү сылап коштошподум. Каруума аппак болотнай чалып, үйдон которүп чыга албадым. Апа, кечир?! Табытың дын бел кырчоосуна ак чалып, үстүно таштай албадым. Апа! Сен, сен жалгызьщдан жарым чымчым топурак которбой калдың. Апа!..
Азыр да маңдайында турган тигил эки немисти соруп жиберчудой жекире карады. Энесин эми да ошондогу абалында коруп тургандай «Апа» деп ачуу чаңырды… Немецтер анысына карайбы. Оорусоосун текшербей эле узун вагондордун жанында чуу тушуп турган келинкыздарга кошуп койду. Марфанын ка лемпир жеген амалы эч нерсеге отпой калды.
…Украинанын калың токоюн аралап кушулдоп кетип бара жаткан поезд оруго которуло бергенде жолдун эки жагындагы жар эми эле адамды озуно тартып алып жутуп койчудай үңүрөйөт. Марфага баары бир. Киндик каны тамган жер, жүлүнүн үзүп, жүрогүн эзген балдары, кан кечип жүргөн Остап, баары калып жатса өзү тозоктун отуна түшүп берсинби?! Андан коро туулган жердин топурагын кучактап жаткан оң… Айсыз түндо үстүбашына карабай туш келди боюн таштады. Үчтөрт ала салган соң эсучун билбей меми реди… Ал жерде канча жатканын ким билсин, ээн токой до тируу калганы олжо болду.
Кийин укту ал поездди партизандар токойдон чы гарбай токтотуп, туткундардын баарысы аманэсен кай тышкан экен. Ушуларды коз алдынан откоруп жатып Марфа кошулуп, катуу уйкуга кирди.
Эртеси Марфа иштесе ишке тойбой, демине канат бутуп калыптыр. Анын устунө Гошанын чоң атасы эки огуз, уч эчки, бир саан ую менен Иосанын чоң энеси, бобогу, Соколовканын четки кочосундо туруучу дагы экиуч уйбулонун балабакыра, кемпиркесеги болуп ясоон топ киши токойдон чыгып келип, кичинекей айыл ксдыресе чуручууга тушуп жанданып жатып калды…
Кыроо тушуп, куз кеч тартып калганына карабай айылдыктардын баары ат сарайдын алдындагы аянт чада турушту. Уруштан мурда бул жерде устакана бар эле. Немистер анын чакчелекейин чыгарып кетпедиби. Омур бою коорук басып, барскан чапкан Гошанын чоң атасы ушул азыр да озунун көмүркөйүнүн жанында туруп, чакчук деген дабышты уккансып мемирей түштү, көөдөнүн керип, дем алгандай болсо, ыраңы жадырай тушот. Топ ичинде Марфа да бар.
— Уста аке, эл сизди карап турбайбы,— деди толкундана. Анан: —Матвей чалдын керээзин аткара лы, «Өлбогон адам алтын аяктан суу ичет» дегендей жаз эми эле кирип келет. Күздүк айдайлы,— деп ко шумчалады чечкиндүү ун менен. Чогулгандар согушка чекинки орокчулардын звено башчысы устадан жооп күтүп тел мире карады. «Кантсе да эркек эмеспи, элди ишендире сүйлосүн» деди Марфа оюнда. Уста ордунан туруп, тозуп кеткен шырымасынын боорундагы бүчү лүгүн түгол чечип жиберди.
— Журт!.. — дирилдеп кеткен үнүн уга өзүн ичи нен жекирди. «Буларга кайрат берип орго суйробой, жашып турганым эмнеси? Эх уста карыган экенсиц го!» —Ушул тозокко малынган уч жылда карың да, жашың да бек турдуңар. Арабыздан кеткендер баатыр ларча кармашышты. Алды менен ошолорду эскерели. Отургандар дабырап орундарынан турунггу…
— Эртең, журт! Кун чыга куздук айдоого чыга быз. — Отургандар унсозу жок мостоюшту, кимиси канча ууч дан берерин эсептеп жаткандай сезилди устага. — Эки ороого эгин куйганбыз. Биринде буудай бакалы менен. Жексурлар кирип келгенде жетише албай ушинтип куя салган элек. Кечээ Марфа буудайга кол салса куну бугункудой сакталып туруптур. Азыр бир тобубуз ошону алып келели. Бакалды да ушалап, тазалап, жаңы ороого куюп коёлу. Жаз деген олбогон адамга каш какканча эле кирип келет. Калганын ба лабакырага үлөштүрөлү. Боксөргонүбүз толуп, жыр тыгыбыз бүтөлүп, жергебиз шаңданар мезгил да алые эмес. Олтургандардын жайдары кабагын коруп, уста нын коңүлү ачылып, жүрөгү кубанып турду…
Ошол кечте Марфаны айылдаштары башкарма кылып шайлашты. Район менен кеңешишкен жок, убак тысынча башкоз болсун деп кол которуп коюшту. Райондун борбору да жүз чакырымча алые эле. Кайда барып, кимге айтаарды деле билишпейт болчу. Эми береги короодогу машинаны оңдоп, жүргүзүшсо, район го барып, кабар алышаар.
Ал машина да Марфанын эптүүлүгүнон колго тийип калды. Соколовканы бошотуп, фашиеттерди сүрүп бара жаткан аскердик бөлүктүн командиринен эски полутурканы сурап калган.
Чогулуш болуп откондун эртеси эле эки ороону бирдей ачышты. Бакалды бастырса коромл£у болот дешип, кол менен ушалап тазалашты. Ошол эле күнү баягы устакана да ишке кирди. Кечке устанын дошүсү күрсүлдоп кадимки чоң кишилерге кошулуп Сергей да, Гоша да каш карарганга чейин темир каңдашты.
Күцрү чыкыроон балдарды үшүтө албады. Кечинде экөө I |’Ң коодөнүн көтөрүп, адегенде ортоңку көчөнүн аягы пп чейин барып, четки көчө менен кайра чыгышты. Ллгачкы ирэт аткарган иштерине сыймыктана мурду бпшын «көөлөп» алган бойдон үйлөрүнө жөнөштү.
Эртеси жер жарылганда Гошанын чоң атасы тали анын четинде болду. Күндүн нуру жер бетине тегиз чачыраганы менен тоотүзгө түшкон кыроо али кетпей жатты. Ойдуңдагы ушул талаага уч жылдан бери соко тиши тийбей ээн турчу мелтиреп. Мына эми күздүк айдалганы турат. Үркөрдөй эли калган соколовкалык тардын баары ушул жерге түгөл келишет. Эмелеки тунуп жаткан кара жердин карды жарылып, оодарыл ган кыртыш карайып булоолонгон айдоону булар унутуп да бара жатышпады беле! Эми баягы бейпил учурдагыдай убайчубай талаага чыгышат. Тээ тынч учурда бири кулактуу чоң чоюнкеге борщ жасап кел се, бири атактуу барбинкасын жыгач табакка үйүп алчу. Ошондо да Марфанын энеси кыпкызыл болгон торопойдун уч эли кыртышын туздап, ыштап жазга сактап коюп, дал ошол кош чыккан күнү кесчү. Ал эле дейсиңби, жазгы, күзгү айдоодо бир жыл сактал ган кыртыш кесилчү булайып. Балабакыранын баа рына текши жеткенде кемпир озу ыраазы болуп, жыр гап калаар эле.
Азыр кайдаан? Ойлогон ойду кыстаган турмуш жең бейби. Анткен менен баарынын коңүлү шат, баба дый кандын ойлору менен келишээри бышык. Гошанын чоң атасынын оюна ушулар келип ыраазы боло Соколов каны карап турду. Аздан соң Марфа бир огузго эки мүшөктү теңдеп, эгинди артып келип калды.
— Уста аке, айдоонун башына түшүрөлүбү?
— Жок. Ортолоп жетелеп кел. Бул жерге,— соо мөйүн жаңсап, корсото басты. — Оп баракелде! Так ошо жерге. Сергей кайда?
— Азыр келип калат. Бизде калган бир тепши буудайды көжө көптүрдүм эле. Ошону даярдап эл чогулганда алып кел дедим. Жеңиш күнү томсоруп карап калбайлы деп еактап жүрдүм эле. Бүгүн да озунчо эле жеңиш болуп отурбайбы. Майрамдайлы.
— Жон койсок болмок. Кимдин оозунан табаеың? Балдарга жазга катык болбойт беле?
— Балдардын ырыскысы тургандыр. Жаманчылык тан калбадыкпы. Эми кудай еактасын.
— Аның да туура. Оз ажалдан олгондун арманы болмок беле. Жан алгычтардан кутулдук эми.
Уста чал жук таңылган кендир арканды огуздон акырын чечип, эки мүшоктү теңдеп саап отуруп жерге түшүрдү. Устанын бироого кармалаштырбай эгинди жерге түшүргөнүнө Марфа ыраазы боло алкады.
— Канча жашасаң, ошончо уйрон деген туура тура. Башка бироо болсо «Котор, токто, эми ал» дешип, кыйналып жатып түшүрбойт белек. Сиз болсо минтип… Эки алаканын жайып кубанып турду.
Бир аздан кийин тигинденмындан сербейип, айыл дагылардын ар кимиси талаага келе баштады. Эки огузго чегилген сокону уста чал менен Марфа кармап, талаанын боорун жарып кетип бара жатышты. Гоша менен Сергейдин унаанын үстүно отурушканы кадимки чоң кишилердей болуп, деги эле салабаттуу. Иоса болсо эки соконун ортосунда улам бирине соз катып, озунчо эле сүйүнүп жүрөт. Калган балабакыра, ка тынкалач дегендей, соколорду бирден ээрчип, аягына чейин барып кайра келген соң, чаалыгыштыбы, отуруп калышты. Бир экоо туштон кийин себиле турган эгинди жука челекке салып камдап жатышты. Дагы бир тобу иштегендердин тамагы менен алек. Коздун жашындай кылып үйлөрүнөн алып келген ар деме, бир демелерди чогултушту, ортого.
Туш оой ойдуңду каңтарып бүтүп салышты. Иоса ойдуңдун айдоосунун жогорку жакасында жылбай отуруп, чычырканактын жоонжоон бутагынан кынап
тизип, кучаккучак келген эки тырмоок жасады. Бер се да бербесе да эми экөөнун бирин езу минип, айдоо нун аякбашына чыгат. «Мейли — деп коёт озунчо — Гоша менен Сергей кезектешип минишсин. Тырмоок тун буроону озум жеке ээлейм. Алар кечке соко ай дашпадыбы». Ичинен тигилердин соко айдаганына тырчып турду, ачык айтпаганы менен. Андан калса тигил эки бала эс ал дегенге болбой иштешти. Уста менен Марфа бир азга тыныкканда балдардын бири кармап, бири айдашты. Ошентип, ал куну чыккан кош кечке такыр токтогон жок. Айылдын оюндагы жер каңтарылып, арбыган сайын кандайдыр бир жаңы жыт, шаңдуу жандуулук адамдардын журогун каптап, бир бирине айтаар соз таба алышпайт. Булардын арасын да айылдаштарынын чоң тобу жок эле дебесе, эртеден беркинин бары согушка чейинки бейпилдиктей эле.
Ушул уркордой айылдын урушка чейин дагы бир булунгону бар. Михейдин эки уулу атасы олгон соң айылдаштары менен араздашып, жоголуп кетишип, кийин бир топ мегилжиндин төлдөөрүндө ичин жара тартып кетишиптир. Аны да Уста алыстан корүп калган экен. Михейдин уулдары жон койду дейсиңби, кийин алар чалдан оч алып тынышты. Короодогу саап турган уюнун желинин кесип кетишип кан аралаш сүтү диркирегендей болсо, адам карап тура албайт. Уста чал малга жаны кейип, аны мууздай коюп касапка тарат кан эле. Ошону менен Михейдин уулдары кабарсыз жоголду. Соколовкада жашап жүрүшкөн аялдары да айылдаштарынын бетин карай албай заарканып жү руп, кийин торкүндорүнө кочуп кеткендей болушту. Ал келиндерде не күнөө. Эч ким деле эч нерсе дебей жон болушкан. Уятынан ошентишти го! Өлүмгө жетпеген Михей өзү ошондой тар неме эле. Бирөөнүн эчкиси эгиздептир дегенди укса, жарык күнү кечке оз эчки син эгиз туубайт деп кубалап жүрүп сабоочу адатын коргондор айтып күлүп жүрүшот.
Уста чал кадоолонгон кичинекей челекке үрөн са лып, күздүктү баштап сепмек болду. Экинчи үрончү лүккө Марфаны коюп, ал алжапкыч кылып таар ме шокту тагынып, көтөрүшүнчө үрөн салды. Уста чал илгерилеп жыла берди:
— Жер жарылып эгин чык, желди тосуп кальщ чык. Эрлер майдандан келип, кызыл бастырып, асман датып кызыл сапырсын. Жер жарып, жеңишти эңсеп чык! Эл жеңишине ак токочуң жарылсын! — Өзүнчо кобурай айдоону кечип, алга кетип бара жатып Марфа кутуп калганыи элес албай калды. Бир маалда ар тына караса жердештери тизилип жардап турат. Марфа алардын алдында алжапкычы. толтура эгин салын ган мүшөктүн эки учун мойнуна илген боюнча орду нан жылбаптыр. Ойдогу акыркы бороздун аягына чыккан Гоша менен Сергей да алардын катарына келип туруп калышыптыр.
— Карган башым,— деп чекесин чак уруп алды Уста чал — Марфа, жоно, айланайын. Колуңду которо тегиз сеп. Эки жагыңа бирдей тушкондой аралыкты туура ал. Башта…
Марфанын жүрогү суйүнгондой түрсүлдоп катуу кагып кабынан чыга жаздады, уучундагы эгинди ыр гытты, жайнатып. «Остап келгенче кальщ чык. Жер жарып тынч эмгекти самап чык!» Жаш эмеспи, уста чалга жете келди. Апкаарып адегенде жүроксүнгөн келин айдоонун аягына чыкканча кадимкидей коно түштү. Эми буудай кыпкызыл болуп, шартшарт эки жагына себилип жатты. Уста чал бир имерилгенче Марфа уч кайтып жетип келет, талаанын аяк башына.
Эми Иоса менен Сергейлер айдоону майдалап, үрөндү жашырып, баягы эки огузго чычырканак тыр моокту башаягына сүйротүп, чарчаганына карабай жүрүштү. Артта калган тептегиз майда топуракты караган сайын коңүлдорү бир башкача болуп жыргап кетет. Тотон Иоса өзүнүн жасаган «куралына» сый
мыктанып, эрдемсип, эки жакта жүргөндөрдү кайра кайра карайт дардаңдап. Алар кобурашса өзүн мактап жаткандай сезет.
Марфа акыркы ирет ойдун төмөн жагынан өйдө карай жайбаракат үрөн сээп келе жатты. Уучундагы урен шуулдап, аянтка чачылган сайын эч нерседен капарсыз болуп, коңүлү асманга учуп сабалайт. Ар бир ууч дан жерге колунан тогулгон сайын жоо бетин дегилерге, козу жокторго арнап «Ушул сенин үронүң, Остап, ушул сеники, апа, мунусу сеники, Матвей абышка» — дей берди. Акыркы уч ууч эгин калганда кайданжайдандыр мылтыктын ачуу үнү чыкты: баары нес болушту. Тургандар эстерине келгенче Марфа комолонуп барып кайра турду. Дагы бир жолу алды тарабына урон сээп алып, экинчи уучун мушоктон чы гара албай устомондоп жыгылды.
Кайкалап белин кармап, карылыгына каргыш айтып айдоонун башында турган Уста чал жетип келип, Марфаны балача которо калса, оозумурду кан жалап, жаш келиндин каректери асмандын түбүн түшүро ка рагансып чакырая түшүптүр…
Ошол кечтеги атылган ок бул айылдагы акыркы мүшкүл болду. Кечээ эле колхозго жетекчи кылып шайлап алышкан Марфанын омүрүн коз боочудай бол гон кенедей коргошун алды да кетти. «Михейдин ту куму сооло элек го» дешти, башы каткан айылдаштар Марфанын олүмүнүн себебин иликтеп.
Уста чал кечке отуруп табыт жасап жатып, нечен ирээт манжаларын жулуп, ыргыта тургансып капалан ды. «Ушул жайнаган келинге жай жасап. Уста! Сака лын, орттонбой турган болдуң го! Жараткан! Омур бе-рип койгон соң журок жылытар мээнетиң менен бол бойбу…»
Эл чогулуп, казганактап, мурзо башында турушту. Марфанын соогүн озү урон сепкен ойдуңдун тошуно коюшмак. Жаш келинди жайына коёрдо Уста чал ти
лин кесе тиштеп, ээрдин бекем кымтып туруп, улутуна дем алды, ээриндерин чорчойтуп ушкурду. Күнөөлүү адамча жалпы тургандардан көзүн албай мындан үч л<ыл мурда болгон окуяны айтты, жердештерине. Өз оюнда жан дүйнөсүн эзип, оор жук болгон балакеттен кутулгусу келди.
— Журт! — Уста чалдын эки кишиге кайрылган да кондум созу ушул эле. — Журт! — Бүгүн биз эки ада мыбыз менен, эки баба дыйканыбыз менен коштошуп отурабыз. Алар — карындашы менен инисинин колдо рунан кыса кармап турган Сергейге карады: — Алар мобулардын чоң энеси менен оз энеси. Алар биздин су йүктүү Марфабыз менен анын энеси. Өлконү өзүнүн орногу менен даңктаган кызылчачы эжебиздин сөөгүн жашыра албадык эле. Анын жүрөгүнө ок кадап туруп, озу которгон беш боо камышы менен орттоп жибербеди би, адамдын жан алгычтары. Бүгүн бир табытка ошол эне баланы чогуу коюп олтурабыз. Бүгүнкү атылган ок акыркы болсун. Марфа, сенин балдарыңды остуро буз. Сенин балдарың бут соколовкалыктардын балда ры. Сага ошентип ант беребиз! «Ант беребиз…» тур гандардын ичинен баары чалды кайталашты. Чал өзүн кармай албады. Дирилдеген үнүно көзүнүн жашы ко шулду…
Уста чалдын айтканындай эле болду. Сергей менен анын бир туугандары тамакаштын каарын тарткан жок. Соколовкалыктардын күндо бироо үйжайын карап, балдардын үстүбашына коз салат. Балдар озүло ру да тетик осту. Ал эми Гоша менен Иоса отун алып, суусун которуп, ошол эле үйдо болушат. Өзүлөрүнүн тамагын тең бөлүшөт. Жанагы бир жерге саан койго ну ырас эле кеп болду. Ал жерден сүт алуучулар эң алды Марфанын балдары ичсин дешет.
Ал айылда кийин мындай бүлүк болгон жок. Мар фаны алып кеткен ок акыркы болду. «Кун яшманы кетет» деген ырас экен. 1945жылдын жазы кирип кел ди, жаркырап. Марфанын эгин ойдуңу эч нереени туй багандай жапжашыл тартып, текши сеңселди. Эгин кутурөп, кальщ болуп чыкты. Баягы Марфа жыгылган яс!ерден уч саржанчасы карарып, буудай чыкпай су бай калыптыр. Көрсө, күтүлбөгөн окуя болгондо баары дабдырап жүрүшүп, ал жерге үрон сепкен киши болгон эмес тура.
Кийин Жеңиш жөнүндөгү жакшы кабар келгенде да салтанаттуу чоң чогулуш Марфанын талаасында отту. Ушул үрондү сепкен келиндин мүрзөсү озүнүн буудай сепкен талаасына жогору айдошуроок жерде эле. Ага кызыл байрак сайып коюшуп, Жеңишти жа рыя салышты. Соколовкалыктарды кимиси сүйлөсө да «Жеңиш үчүн курман болдуң, Марфа! Сен корбогон жакшылыкты балдарьщ корсун! Сен бүтүрбогон ишти биз бүтүрөбүз, Марфа!» — деп сүйлөп жатышты…
Сергей ошол түнү эки бобогү уктаган соң да коз ирмей албады. Кээде коодону ачышып, козуно жаш келе калат. Кирпиктерин ирмеген соң жаш арасынан кыпкызыл буудайды жамгыр сымал сээп жургон апасын элесбулас корот. Анын эмгегин алыскаалыска шаңдантып, атасы балалайкада «Ай жаркырайт ас манд аны» жүрөгүнүн кылдарына жеткирип, сыбызгы күү ойноп келе жатканын элестетти. Ошол атаэнеси менен сыймыктанып, аларды карап, өзү буудайлуу ойдун тошүндо тургандай сезип, жүрөгү жылып кетип, заматта кайра муздай түштү…
Күзгү үрөнТун ичинде агарып корунуп калбасын деп башын дагы жоолугун койнуна катып алган Марфа уйго жы лаң баш кирди. Балдарды уктады деп ойлосо керек, чачын салаалап аткый кармап, ун чыгарбай солкулдап ыйлап жиберди. Балдарынын улуусу Сергей жашынан тетигирээк чоңойду.— Апа, апакебай, фашисттер кетти дешпеди беле? Эмнеге ыйлап жатасың? — боору менен сойлоп келип, апасынан шыбырап сурады.— Жер сорду, аларды. Жексен болуп, бири да туулган жерин корбой калса кана! Ошолор кеткенине суйунуп ыйлап жатам. Алар болсо ушул бугун уйго аман келет белем, жок белем, ким билет. Багьщар бар экен балдарым. Ичээр суубуз бутпоптур.Уйдун ичинде, энебала бирибирине гана угулган дай акырын суйлошуп жатышты. Одеалдын астындагы экоо да тигилердин создоруно кулак тошоп жатышкан, алар да жормолоп, беркилерге жетишти. Ушул кийин ки бир жылдын аралыгында Соколовкадагылар бала сынан карысына чейин сыр жашырууга маш болуп алышкан. Чоңдору сыр кылып ката турган бир нерсе лерди коз карашы менен беришсе, балдары жузун уйурбой шыбырап бирибирине жеткиришчу. Жедеп коно тушушконбу, фашист жок болсо да минтип ээн үи чыгара албай жатышпайбы. Көрсө байкуштар озү лорүнчо эркин отургандарын унутуп коюшкан турбайбы.Сергей апасынын тизесин кучактап;— Болдучу, апа. Ыйлабачы? Кубанган киши күл бөйбү. Сенин күлгөнүңдү сагындык апа. Кайдан кел диң? — деп жалооруй сурады.— Үрөнгө бардым, балам. Кош айдап, дан сепкен ди биз да сагынбадыкпы. Тегерекчетти байка дым. Суук коз жок сыяктанат. Бүрсүгүнү күздүк айдап кой еокпу дедик эле. Азырынча эч ким менен деле кеңеше элекмин. Ыраматылык Матвей чалдан башка бир жан билбеген жерде ороого үрөндүк деп эгин куйган элек. Шордуу, өзүн атып жатканда: «эрлер келет, үрөн се бебиз. Жер көгөрөт. Өрттөп бүтө албайсыңар» деп кыйкырбадыбы. Корее «алың келсе ошол үрөндү сак та.
Жерге сеп, ал көгөрүп бышканда баягыдай ырдап орок салгыла» дегени окшобойбу. Ошол сөз жүрөгүм дүн башынан кетпей, ушул бир жыл бою тун ичинде канча жолу ороону акмалап, алыстан кайтара карады дейсиңер. Нечен ирет жанымды оозума тиштеп келип, силерди аман көргөндө гана жарпым жазыла түшүп оңолчумун. Мына бүгүн гана элеңдеп эч нерседен коркпой эркин басып, ишенимдүү үйгө келип отур баймынбы. Үйгө киргенде кубанганымдан болсо керек, өпкөмөпкөмө батпай, күчүмдү коз жашыман чыгар бадымбы!
Сергей апасынын айтканына анча түшүнө бербесе да, жакшылык экенин сезип, өз ичинен кубанып турду. Ушул бир жылдан бери токоч көрбөгөн бала, дан де генде жүрөгү туйлай түштү. Берки эки бир тууганы да ооздорун ачып, аңырайып, кеп тыңшаган болушту. Энебала узун кепке өтүп алышты.— Гошанын чоң атасы кур кол келбеген болуш керек. Токой сүрүнөн корккон фашисттер ал жерлерди анчалык деле тинтип, аралашкан жок. Төтөн «еврей атышта» коркуп, жаны чыгып калышпадыбы, алардын. Унаа алып келмек эле, аны да биле албай, кечи гип калбадымбы.— Апа, чын эле биздикилерди бут атып салышты беле? Жакында эле Иосаны кордум. Кайда кетишкенин сурасам айтышкан жок. — Сергей апасынан жооп ку туп калды, тикирейип.— Сурап эмне кыласың? Алар алые. Биз кезекте шип тамак жеткирип журбойлубу. Эми биротоло кели шет. Бугун Гошанын чоң атасы кеткендерге жолугуп келгендир. Валким чогуу келишти бекен?Аларды кимден билип алгандарын ушул бугуику кунго чейин акылыма сыйдыра албай маң болом. Биздин айылдагы еврейлердин баардыгын фашиеттер бир тундо терип кетиптир. Эртеси жалган тушто бул баарыбызга белгилуу болду. Куугум талаш Токойлуунун ою бар го? — Балдарына кадимки чоң кишилерге айткандай айтып отурду. — Ошондо чогулдук. Аларды ошол жерде жок кыла турганын билип, бала:бакыра, кемпирчалдарды туштушка жонотуп отуруп, тигил майорго кабар бердик эле, кызыл куугумдо партизан дар аларды олумдон куткарышпадыбы. Болбосо бирин койбой кумчжам кылып коюшмак экен. Соколовкада карыкартаң, жаш баладан башка эч ким калбай калгандыктанбы, ойдо обоктогону жогун корушуп, ошол байкуштарды беш эле желмогуз айдап барыптыр дешет. Алардын колунда автоматы болгондуктан бирде бироо да даай албаптыр. Ажалдын жузу суук деген ошол, балдарым.Марфа балдарын кайра ордуна жаткырып коюп, эшикти жарымжартылай кьщайта ачты да, уулкызынын жанына жантая кетти. Козу илингенче кобурай берди:— Жексен болгурлардын жексурлугун жакшы эле кордук го, думугуп! Өзубуздун Соколовканын тунку таза абасынан бир жыргап кере дем алабыз эми. Жашообуз да жакшырып, кардыбыз тоёр…Марфа айткандай кийинки жылы фашисттер алардын кыштагын басып алгандан бери эч нерседен капар сыз коркпойүркпөй уктаганы ушул тундур. Болбосо бир козун жуумп, бироону эшик кайтартып койгондой эле азап болбодубу. Эшикти ичинен илип алышса да, качан кирип келишет деп шектене беришчу. Андан калса Марфа байкуштун ичер суусу, корор куну бар экен. Балдарынын да пешенесин кур койбоптур, коргон азаптын баарысы артта калгандай.Мындан бир айча эле мурда немецтер дагы бир жолу тутунду туре кыдырып, колго илинер кол куч издеген. Марфа балдарын сарайдын сыртындагы жер толого ката салып, озу катып журуучу кызыл мурчу нан аптыга сугунуп алып, козунун шоросун куюлтуп, онтоп, ары оонап, бери оонап жатып калды. Эшиктен жин тийгендей атырылып кирип келген эки фашисттин козу чанагынан чыгып кетчудой заматта уйдун бурч бурчун жалмап отту. Жан алакетке тушуп араң жаткан аны корушуп буйдала калышты.— Эмне болсо ошол болсун. Экообузго баары бир эмеспи, эптеп жаны менен вагонго салсак болду да — узуну кеңешкендей кеп баштады.— Сеники туура, бирок мунун оорусу жаман го? Колуңду тийгизбе — экинчиси корккондой кетенчиктеди.— Ошондой окшойт. — Сен оору тиф да,— эми Марфага кайрылды. Ал калтырагын ого бетер кучотуп ундободу.— Үйдү орттоо керек. Мунун оорусу коркунучтуу, жугуштуу — деди жанагы неме.Марфа башын батбат чайкап антпегиле дегендей жандалбастап ийди.— Жок, тим кой. Мында эми келуунун кереги жок. Кеттик. Айда тургуз тигини…Ошол учурда экоонун козунон жылан чыгып келе жаткансып, Марфанын башына заматтын ортосунда эмнелер келип, эмнелер гана кетпеди.
Анда……Ушул айылга жер чапчыган танканы астыга салып алып, немецтер адеп кирип келгенде курган энеси өз кызынын камын ойлоп алдастап кеткен. Марфа болсо аны менен жумушу болбой жаш балдам рынын айласын таппай куруду. Ошентип эки эне ар кими ез балдарын аяп, эстери эки болгон.— Балам… Тилимди ал. Куноосуз жаш балдарга тие койбос. Буларың канчалык жан алгыч болсо деле алардын да балдары бардыр. Менин эчкиникиндей жа шым калды. Чындап ажал келсе корко турган алым жок. Өзүңдү сакта, балам өзүңдү… «Курган энем ай, демейде муундары буржуюп кеткен колдорун ушалай албай, кызыл жүгүрүктөн ооруксунуп, үшкүрүгү таш жарчу. Ошол түнү анын бири жок, шыпылдап».— Көрөсүң го, бүгүнкү түндон чандабыз калбасак, жан алгычтар баарыбызды шыпырабы деп турам. Жумушка жарактуубузду Германга жонотуп, калганы быздын эсебибизди табат… — Энеси кызын ээрчитип жүрүп отуруп былкылдаган саздагы камыштын ара сына мурдатан орнотулуп койгон челекке ясеткенде:— Түшкүн балам. Капкагын жаап, анын жибин белиңе байлап ал. Тынч уктайсың. Коркпо. Бул канкорлордун бири да келбейт. Саздын бардык жагы былкылдак, сормо. Экообуз баскан жолду немис тап канча дагы бир кудай шыбаа кылар…Марфа ошол таңды саздын үстүндогү челектин ичинде отуруп атырган эле. Уйкуда ар жок эмеспи. Кыштактагы иттин үргонү, кыйкырык сүрөон басыл ган соң, таңга жуук козу илинип кетип, ойгонсо эс ала түшүптүр.
Эртеси күн шашке болгончо тундо энеси отургузган челектен чыккан жок. Айланатеге ректе камыш шуулдап баягы озүлорү он жылдыкты бүткон күндогүдой баары тынч, баары бейкут. Анда балдаркыздар болуп, ушул камыш сыяктанып теңсе лишип, Остаптын балалайкада ойногон «Ай жаркырайт асманда» деген күүсүн угушкан. Эми алардын кобу жок. Ал эми озүиүн Остабы болсо бир жылдан бери кабарсыз… Жүрөгү шуу деп алып озүн жекирди. «Алар душман менен кармашып кан кечип жүрүшсо, мен сазда — челекте жанымды калкалап… Ушундан коре туулган жеримдин турпагын асманга сапырып жаткан канкор коркоолордун жок дегенде бироону жайлабайынбы. Кийин биздикилер келгенде эмне дейм?! Энем байкуш го мен деп, жалгыз кызым деп ушинтип жатат. Менчи?! Жаның кургур. Жанымды коргоп сазда жатып…»Марфа ачуусуна чыдабай тура калам менен челек тин капкагына тобосун коюп алып, козунон от чагыла түштү. Ошондо гана кайра отуруп, капкакты тартып турган белиндеги жипти чечип, сыртка ыргып чыкты. Суу кирип оорлобосун дедиби кончтуу галошун колуна алып, саздан чыкканча жылаңайлак жүрдү. Кечинде камыш ырдап, керилип жаткан кызылча талаасы азыр кара күрөң тартып, сүрдүү.
Илгертен эле бул талаа Марфага жакын. Энеси ушул жерден стахановчу болуп, кызылча боюнча Соколовканын миңчиси аталган. Анан ал жерди Марфага берди. Андан кийин ушул куздо буудай башын которо албай чыгып, кол жетпей жатып кеч жыйнашкан. Талаада калган машакты айылдагы лардын колдон келгендери терип алышып, аны деле жерде калтырышкан жок. Ушул азыр алдыдагы кет ңирсип жаткан талаада комбайнын дүркүротүп келе жаткан Остапты, «ЧТЗ» трактору менен жер дүңгү роткон Матвей чалдын уулун… деги айылдаштарынын баарын коз алдынан откоруп, алар менен кошо кетип бара жаткансыды Марфа. ✓Айылга жакындай бергенде узатасынан кеткен кара нерсе жансыз чубалып жатканын коро салып, Марфа нын жүрогү оозуна тыгыла түштү. Соколовка ьщжьщ сыз дүкүйүп сүрдүү. Мына ушул азыркы корүнүш үройүңдү учуруп, жаныңды ичиркентет. Марфа алдын дагы нерсеге жакын келгенде эмнени ойлоп, эмне кы лаарын билбеди. Тигинде булайып, таңдайланып сай, малаган кофтанын учу тушуп калыптыр. Энесиники. Марфа дендароо боло тушту.

Баятан берки жаман ою туура чыккансып, денеси дуркуроп барып, мууну бошоду:— Апа!Узатасынан жаткан орттонгондон тушкон кулгожетпей жыгылды. Канча жатып, канча ыйлаганын ким билсин ойдо болгондо каны ичине тартып, денеси тыры шып катып калыптыр. Карышкан колдорун жазып саймалуу жеңдин учун алып, жердеги кулду аярлап этегипе сала баштады:— Кечир, апа?! Ылайым кулуң душмандын уйуно чачылсын! Алоолонгон от болуп, душмандын уйун орттосун! Апаке, жоолугуңду башыңа салып, жүзүңдү сылап коштошподум. Каруума аппак болотнай чалып, үйдон которүп чыга албадым. Апа, кечир?! Табытың дын бел кырчоосуна ак чалып, үстүно таштай албадым. Апа! Сен, сен жалгызьщдан жарым чымчым топурак которбой калдың. Апа!..Азыр да маңдайында турган тигил эки немисти соруп жиберчудой жекире карады. Энесин эми да ошондогу абалында коруп тургандай «Апа» деп ачуу чаңырды… Немецтер анысына карайбы. Оорусоосун текшербей эле узун вагондордун жанында чуу тушуп турган келинкыздарга кошуп койду. Марфанын ка лемпир жеген амалы эч нерсеге отпой калды….Украинанын калың токоюн аралап кушулдоп кетип бара жаткан поезд оруго которуло бергенде жолдун эки жагындагы жар эми эле адамды озуно тартып алып жутуп койчудай үңүрөйөт. Марфага баары бир. Киндик каны тамган жер, жүлүнүн үзүп, жүрогүн эзген балдары, кан кечип жүргөн Остап, баары калып жатса өзү тозоктун отуна түшүп берсинби?! Андан коро туулган жердин топурагын кучактап жаткан оң… Айсыз түндо үстүбашына карабай туш келди боюн таштады. Үчтөрт ала салган соң эсучун билбей меми реди… Ал жерде канча жатканын ким билсин, ээн токой до тируу калганы олжо болду.Кийин укту ал поездди партизандар токойдон чы гарбай токтотуп, туткундардын баарысы аманэсен кай тышкан экен. Ушуларды коз алдынан откоруп жатып Марфа кошулуп, катуу уйкуга кирди.Эртеси Марфа иштесе ишке тойбой, демине канат бутуп калыптыр. Анын устунө Гошанын чоң атасы эки огуз, уч эчки, бир саан ую менен Иосанын чоң энеси, бобогу, Соколовканын четки кочосундо туруучу дагы экиуч уйбулонун балабакыра, кемпиркесеги болуп ясоон топ киши токойдон чыгып келип, кичинекей айыл ксдыресе чуручууга тушуп жанданып жатып калды…Кыроо тушуп, куз кеч тартып калганына карабай айылдыктардын баары ат сарайдын алдындагы аянт чада турушту. Уруштан мурда бул жерде устакана бар эле. Немистер анын чакчелекейин чыгарып кетпедиби. Омур бою коорук басып, барскан чапкан Гошанын чоң атасы ушул азыр да озунун көмүркөйүнүн жанында туруп, чакчук деген дабышты уккансып мемирей түштү, көөдөнүн керип, дем алгандай болсо, ыраңы жадырай тушот. Топ ичинде Марфа да бар.— Уста аке, эл сизди карап турбайбы,— деди толкундана. Анан: —Матвей чалдын керээзин аткара лы, «Өлбогон адам алтын аяктан суу ичет» дегендей жаз эми эле кирип келет. Күздүк айдайлы,— деп ко шумчалады чечкиндүү ун менен. Чогулгандар согушка чекинки орокчулардын звено башчысы устадан жооп күтүп тел мире карады. «Кантсе да эркек эмеспи, элди ишендире сүйлосүн» деди Марфа оюнда.
Уста ордунан туруп, тозуп кеткен шырымасынын боорундагы бүчү лүгүн түгол чечип жиберди.— Журт!.. — дирилдеп кеткен үнүн уга өзүн ичи нен жекирди. «Буларга кайрат берип орго суйробой, жашып турганым эмнеси? Эх уста карыган экенсиц го!» —Ушул тозокко малынган уч жылда карың да, жашың да бек турдуңар. Арабыздан кеткендер баатыр ларча кармашышты. Алды менен ошолорду эскерели. Отургандар дабырап орундарынан турунггу…— Эртең, журт! Кун чыга куздук айдоого чыга быз. — Отургандар унсозу жок мостоюшту, кимиси канча ууч дан берерин эсептеп жаткандай сезилди устага. — Эки ороого эгин куйганбыз. Биринде буудай бакалы менен. Жексурлар кирип келгенде жетише албай ушинтип куя салган элек. Кечээ Марфа буудайга кол салса куну бугункудой сакталып туруптур. Азыр бир тобубуз ошону алып келели. Бакалды да ушалап, тазалап, жаңы ороого куюп коёлу. Жаз деген олбогон адамга каш какканча эле кирип келет. Калганын ба лабакырага үлөштүрөлү. Боксөргонүбүз толуп, жыр тыгыбыз бүтөлүп, жергебиз шаңданар мезгил да алые эмес. Олтургандардын жайдары кабагын коруп, уста нын коңүлү ачылып, жүрөгү кубанып турду…Ошол кечте Марфаны айылдаштары башкарма кылып шайлашты. Район менен кеңешишкен жок, убак тысынча башкоз болсун деп кол которуп коюшту. Райондун борбору да жүз чакырымча алые эле. Кайда барып, кимге айтаарды деле билишпейт болчу. Эми береги короодогу машинаны оңдоп, жүргүзүшсо, район го барып, кабар алышаар.Ал машина да Марфанын эптүүлүгүнон колго тийип калды. Соколовканы бошотуп, фашиеттерди сүрүп бара жаткан аскердик бөлүктүн командиринен эски полутурканы сурап калган.Чогулуш болуп откондун эртеси эле эки ороону бирдей ачышты. Бакалды бастырса коромл£у болот дешип, кол менен ушалап тазалашты. Ошол эле күнү баягы устакана да ишке кирди. Кечке устанын дошүсү күрсүлдоп кадимки чоң кишилерге кошулуп Сергей да, Гоша да каш карарганга чейин темир каңдашты.Күцрү чыкыроон балдарды үшүтө албады. Кечинде экөө I |’Ң коодөнүн көтөрүп, адегенде ортоңку көчөнүн аягы пп чейин барып, четки көчө менен кайра чыгышты. Ллгачкы ирэт аткарган иштерине сыймыктана мурду бпшын «көөлөп» алган бойдон үйлөрүнө жөнөштү.Эртеси жер жарылганда Гошанын чоң атасы тали анын четинде болду. Күндүн нуру жер бетине тегиз чачыраганы менен тоотүзгө түшкон кыроо али кетпей жатты. Ойдуңдагы ушул талаага уч жылдан бери соко тиши тийбей ээн турчу мелтиреп.
Мына эми күздүк айдалганы турат. Үркөрдөй эли калган соколовкалык тардын баары ушул жерге түгөл келишет. Эмелеки тунуп жаткан кара жердин карды жарылып, оодарыл ган кыртыш карайып булоолонгон айдоону булар унутуп да бара жатышпады беле! Эми баягы бейпил учурдагыдай убайчубай талаага чыгышат. Тээ тынч учурда бири кулактуу чоң чоюнкеге борщ жасап кел се, бири атактуу барбинкасын жыгач табакка үйүп алчу. Ошондо да Марфанын энеси кыпкызыл болгон торопойдун уч эли кыртышын туздап, ыштап жазга сактап коюп, дал ошол кош чыккан күнү кесчү. Ал эле дейсиңби, жазгы, күзгү айдоодо бир жыл сактал ган кыртыш кесилчү булайып. Балабакыранын баа рына текши жеткенде кемпир озу ыраазы болуп, жыр гап калаар эле.Азыр кайдаан? Ойлогон ойду кыстаган турмуш жең бейби. Анткен менен баарынын коңүлү шат, баба дый кандын ойлору менен келишээри бышык. Гошанын чоң атасынын оюна ушулар келип ыраазы боло Соколов каны карап турду. Аздан соң Марфа бир огузго эки мүшөктү теңдеп, эгинди артып келип калды.— Уста аке, айдоонун башына түшүрөлүбү?— Жок. Ортолоп жетелеп кел. Бул жерге,— соо мөйүн жаңсап, корсото басты. — Оп баракелде! Так ошо жерге. Сергей кайда? — Азыр келип калат. Бизде калган бир тепши буудайды көжө көптүрдүм эле. Ошону даярдап эл чогулганда алып кел дедим. Жеңиш күнү томсоруп карап калбайлы деп еактап жүрдүм эле. Бүгүн да озунчо эле жеңиш болуп отурбайбы. Майрамдайлы.— Жон койсок болмок. Кимдин оозунан табаеың? Балдарга жазга катык болбойт беле?— Балдардын ырыскысы тургандыр. Жаманчылык тан калбадыкпы. Эми кудай еактасын.— Аның да туура. Оз ажалдан олгондун арманы болмок беле. Жан алгычтардан кутулдук эми.Уста чал жук таңылган кендир арканды огуздон акырын чечип, эки мүшоктү теңдеп саап отуруп жерге түшүрдү. Устанын бироого кармалаштырбай эгинди жерге түшүргөнүнө Марфа ыраазы боло алкады.— Канча жашасаң, ошончо уйрон деген туура тура. Башка бироо болсо «Котор, токто, эми ал» дешип, кыйналып жатып түшүрбойт белек. Сиз болсо минтип… Эки алаканын жайып кубанып турду.Бир аздан кийин тигинденмындан сербейип, айыл дагылардын ар кимиси талаага келе баштады. Эки огузго чегилген сокону уста чал менен Марфа кармап, талаанын боорун жарып кетип бара жатышты. Гоша менен Сергейдин унаанын үстүно отурушканы кадимки чоң кишилердей болуп, деги эле салабаттуу. Иоса болсо эки соконун ортосунда улам бирине соз катып, озунчо эле сүйүнүп жүрөт. Калган балабакыра, ка тынкалач дегендей, соколорду бирден ээрчип, аягына чейин барып кайра келген соң, чаалыгыштыбы, отуруп калышты. Бир экоо туштон кийин себиле турган эгинди жука челекке салып камдап жатышты. Дагы бир тобу иштегендердин тамагы менен алек. Коздун жашындай кылып үйлөрүнөн алып келген ар деме, бир демелерди чогултушту, ортого.Туш оой ойдуңду каңтарып бүтүп салышты. Иоса ойдуңдун айдоосунун жогорку жакасында жылбай отуруп, чычырканактын жоонжоон бутагынан кынап тизип, кучаккучак келген эки тырмоок жасады. Бер се да бербесе да эми экөөнун бирин езу минип, айдоо нун аякбашына чыгат. «Мейли — деп коёт озунчо — Гоша менен Сергей кезектешип минишсин. Тырмоок тун буроону озум жеке ээлейм. Алар кечке соко ай дашпадыбы». Ичинен тигилердин соко айдаганына тырчып турду, ачык айтпаганы менен. Андан калса тигил эки бала эс ал дегенге болбой иштешти. Уста менен Марфа бир азга тыныкканда балдардын бири кармап, бири айдашты. Ошентип, ал куну чыккан кош кечке такыр токтогон жок. Айылдын оюндагы жер каңтарылып, арбыган сайын кандайдыр бир жаңы жыт, шаңдуу жандуулук адамдардын журогун каптап, бир бирине айтаар соз таба алышпайт. Булардын арасын да айылдаштарынын чоң тобу жок эле дебесе, эртеден беркинин бары согушка чейинки бейпилдиктей эле.
Ушул уркордой айылдын урушка чейин дагы бир булунгону бар. Михейдин эки уулу атасы олгон соң айылдаштары менен араздашып, жоголуп кетишип, кийин бир топ мегилжиндин төлдөөрүндө ичин жара тартып кетишиптир. Аны да Уста алыстан корүп калган экен. Михейдин уулдары жон койду дейсиңби, кийин алар чалдан оч алып тынышты. Короодогу саап турган уюнун желинин кесип кетишип кан аралаш сүтү диркирегендей болсо, адам карап тура албайт. Уста чал малга жаны кейип, аны мууздай коюп касапка тарат кан эле. Ошону менен Михейдин уулдары кабарсыз жоголду. Соколовкада жашап жүрүшкөн аялдары да айылдаштарынын бетин карай албай заарканып жү руп, кийин торкүндорүнө кочуп кеткендей болушту. Ал келиндерде не күнөө. Эч ким деле эч нерсе дебей жон болушкан. Уятынан ошентишти го! Өлүмгө жетпеген Михей өзү ошондой тар неме эле. Бирөөнүн эчкиси эгиздептир дегенди укса, жарык күнү кечке оз эчки син эгиз туубайт деп кубалап жүрүп сабоочу адатын коргондор айтып күлүп жүрүшот.
Уста чал кадоолонгон кичинекей челекке үрөн са лып, күздүктү баштап сепмек болду. Экинчи үрончү лүккө Марфаны коюп, ал алжапкыч кылып таар ме шокту тагынып, көтөрүшүнчө үрөн салды. Уста чал илгерилеп жыла берди:— Жер жарылып эгин чык, желди тосуп кальщ чык. Эрлер майдандан келип, кызыл бастырып, асман датып кызыл сапырсын. Жер жарып, жеңишти эңсеп чык! Эл жеңишине ак токочуң жарылсын! — Өзүнчо кобурай айдоону кечип, алга кетип бара жатып Марфа кутуп калганыи элес албай калды.
Бир маалда ар тына караса жердештери тизилип жардап турат. Марфа алардын алдында алжапкычы. толтура эгин салын ган мүшөктүн эки учун мойнуна илген боюнча орду нан жылбаптыр. Ойдогу акыркы бороздун аягына чыккан Гоша менен Сергей да алардын катарына келип туруп калышыптыр.— Карган башым,— деп чекесин чак уруп алды Уста чал — Марфа, жоно, айланайын. Колуңду которо тегиз сеп. Эки жагыңа бирдей тушкондой аралыкты туура ал. Башта…Марфанын жүрогү суйүнгондой түрсүлдоп катуу кагып кабынан чыга жаздады, уучундагы эгинди ыр гытты, жайнатып. «Остап келгенче кальщ чык. Жер жарып тынч эмгекти самап чык!» Жаш эмеспи, уста чалга жете келди. Апкаарып адегенде жүроксүнгөн келин айдоонун аягына чыкканча кадимкидей коно түштү. Эми буудай кыпкызыл болуп, шартшарт эки жагына себилип жатты. Уста чал бир имерилгенче Марфа уч кайтып жетип келет, талаанын аяк башына.Эми Иоса менен Сергейлер айдоону майдалап, үрөндү жашырып, баягы эки огузго чычырканак тыр моокту башаягына сүйротүп, чарчаганына карабай жүрүштү. Артта калган тептегиз майда топуракты караган сайын коңүлдорү бир башкача болуп жыргап кетет. Тотон Иоса өзүнүн жасаган «куралына» сый мыктанып, эрдемсип, эки жакта жүргөндөрдү кайра кайра карайт дардаңдап. Алар кобурашса өзүн мактап жаткандай сезет.Марфа акыркы ирет ойдун төмөн жагынан өйдө карай жайбаракат үрөн сээп келе жатты. Уучундагы урен шуулдап, аянтка чачылган сайын эч нерседен капарсыз болуп, коңүлү асманга учуп сабалайт.
Ар бир ууч дан жерге колунан тогулгон сайын жоо бетин дегилерге, козу жокторго арнап «Ушул сенин үронүң, Остап, ушул сеники, апа, мунусу сеники, Матвей абышка» — дей берди. Акыркы уч ууч эгин калганда кайданжайдандыр мылтыктын ачуу үнү чыкты: баары нес болушту. Тургандар эстерине келгенче Марфа комолонуп барып кайра турду. Дагы бир жолу алды тарабына урон сээп алып, экинчи уучун мушоктон чы гара албай устомондоп жыгылды.Кайкалап белин кармап, карылыгына каргыш айтып айдоонун башында турган Уста чал жетип келип, Марфаны балача которо калса, оозумурду кан жалап, жаш келиндин каректери асмандын түбүн түшүро ка рагансып чакырая түшүптүр…Ошол кечтеги атылган ок бул айылдагы акыркы мүшкүл болду. Кечээ эле колхозго жетекчи кылып шайлап алышкан Марфанын омүрүн коз боочудай бол гон кенедей коргошун алды да кетти. «Михейдин ту куму сооло элек го» дешти, башы каткан айылдаштар Марфанын олүмүнүн себебин иликтеп.Уста чал кечке отуруп табыт жасап жатып, нечен ирээт манжаларын жулуп, ыргыта тургансып капалан ды. «Ушул жайнаган келинге жай жасап. Уста! Сака лын, орттонбой турган болдуң го! Жараткан! Омур бе-рип койгон соң журок жылытар мээнетиң менен бол бойбу…»
Эл чогулуп, казганактап, мурзо башында турушту. Марфанын соогүн озү урон сепкен ойдуңдун тошуно коюшмак. Жаш келинди жайына коёрдо Уста чал ти лин кесе тиштеп, ээрдин бекем кымтып туруп, улутуна дем алды, ээриндерин чорчойтуп ушкурду. Күнөөлүү адамча жалпы тургандардан көзүн албай мындан үч л<ыл мурда болгон окуяны айтты, жердештерине. Өз оюнда жан дүйнөсүн эзип, оор жук болгон балакеттен кутулгусу келди.— Журт! — Уста чалдын эки кишиге кайрылган да кондум созу ушул эле. — Журт! — Бүгүн биз эки ада мыбыз менен, эки баба дыйканыбыз менен коштошуп отурабыз. Алар — карындашы менен инисинин колдо рунан кыса кармап турган Сергейге карады: — Алар мобулардын чоң энеси менен оз энеси. Алар биздин су йүктүү Марфабыз менен анын энеси. Өлконү өзүнүн орногу менен даңктаган кызылчачы эжебиздин сөөгүн жашыра албадык эле. Анын жүрөгүнө ок кадап туруп, озу которгон беш боо камышы менен орттоп жибербеди би, адамдын жан алгычтары. Бүгүн бир табытка ошол эне баланы чогуу коюп олтурабыз. Бүгүнкү атылган ок акыркы болсун. Марфа, сенин балдарыңды остуро буз. Сенин балдарың бут соколовкалыктардын балда ры. Сага ошентип ант беребиз! «Ант беребиз…» тур гандардын ичинен баары чалды кайталашты. Чал өзүн кармай албады. Дирилдеген үнүно көзүнүн жашы ко шулду…Уста чалдын айтканындай эле болду. Сергей менен анын бир туугандары тамакаштын каарын тарткан жок. Соколовкалыктардын күндо бироо үйжайын карап, балдардын үстүбашына коз салат. Балдар озүло ру да тетик осту. Ал эми Гоша менен Иоса отун алып, суусун которуп, ошол эле үйдо болушат.
Өзүлөрүнүн тамагын тең бөлүшөт. Жанагы бир жерге саан койго ну ырас эле кеп болду. Ал жерден сүт алуучулар эң алды Марфанын балдары ичсин дешет.Ал айылда кийин мындай бүлүк болгон жок. Мар фаны алып кеткен ок акыркы болду. «Кун яшманы кетет» деген ырас экен. 1945жылдын жазы кирип кел ди, жаркырап. Марфанын эгин ойдуңу эч нереени туй багандай жапжашыл тартып, текши сеңселди. Эгин кутурөп, кальщ болуп чыкты. Баягы Марфа жыгылган яс!ерден уч саржанчасы карарып, буудай чыкпай су бай калыптыр. Көрсө, күтүлбөгөн окуя болгондо баары дабдырап жүрүшүп, ал жерге үрон сепкен киши болгон эмес тура.Кийин Жеңиш жөнүндөгү жакшы кабар келгенде да салтанаттуу чоң чогулуш Марфанын талаасында отту. Ушул үрондү сепкен келиндин мүрзөсү озүнүн буудай сепкен талаасына жогору айдошуроок жерде эле. Ага кызыл байрак сайып коюшуп, Жеңишти жа рыя салышты. Соколовкалыктарды кимиси сүйлөсө да «Жеңиш үчүн курман болдуң, Марфа! Сен корбогон жакшылыкты балдарьщ корсун! Сен бүтүрбогон ишти биз бүтүрөбүз, Марфа!» — деп сүйлөп жатышты…Сергей ошол түнү эки бобогү уктаган соң да коз ирмей албады. Кээде коодону ачышып, козуно жаш келе калат. Кирпиктерин ирмеген соң жаш арасынан кыпкызыл буудайды жамгыр сымал сээп жургон апасын элесбулас корот. Анын эмгегин алыскаалыска шаңдантып, атасы балалайкада «Ай жаркырайт ас манд аны» жүрөгүнүн кылдарына жеткирип, сыбызгы күү ойноп келе жатканын элестетти. Ошол атаэнеси менен сыймыктанып, аларды карап, өзү буудайлуу ойдун тошүндо тургандай сезип, жүрөгү жылып кетип, заматта кайра муздай түштү…