Кыргыз Инфо - Кыргыз. Кыргызча китептер, ырлар, каада-салттар, эпостор, жомоктор, акыл-насааттар, учкул сөздөр жана макал-лакаптар Кыргыз Инфо сайтында.

«Толтой» – эпос

«Толтой» – эпос. Кызылсуулук кыргыздарда эл арасында айтылып, баатырдык баян катары кеңири тараган чыгармалардан. Ал элдик мураска өтө берилген жа аны талыкпастан чогултуп келген Жусуп Мамайдын агасы Балбай тарабынан жазылып кагазга түшүрүлүгөн. Жазылган кол жазма «Маданий көңтөрүлүш» дүрбөлөңү учурда Балбай жазыксыз жерден түрмөгө алынганда көптөгөн элдик мурастар м-н бирге «Толтой» эпосу да жоголуп кеткен. Бирок, бул кол жазманы өз учурунда окуган Жусуп Мамай жатка сактап калган экен. Ушундай феномендик таланттын натыйжасы элдик мурасты кайра элге берүүгө чоң жардам берген. Толтой жөнүндөгү баян «Манас» үчилтигинин экинчи бөлүмү «Семетей» эпосунда өзүнчө эпизод болуп, «Чынкожо, Толтой чатагы» деп аталат да, Толтойдун өмүрү, анын көрсөткөн баатырдык жүрүштөрү ж-дө толук айтылбайТолтой Ж. Мамайдын айтуусундагы «Толтой» эпосу «Толтойдун балалык чактары», «Толтойдун адашуусу» деген чоң төрт бөлүмдөн тураТолтой Эскерилген төрт чоң бөлүм өз алдынча бир нечелеген эпизоддорго бөлүнүп, бир композициялык курулушту түзгөн баш каармандын өмүрүн ж-а баатырдык жүрүштөрүн баяндаган сюжеттик өзөккө ээ чыгарма. Толтой деле Манас, Семетей ж. б. баатырлар сыяктуу эле кыргыз элинин бейкутчулугун сактаган ж-а адилеттик үчүн күрөшкөн кыргыздан чыккан башка баатырлардай эле өзүнүн эрдиги м-н даңкталган баатырлардан болуп сүрөттөлөТолтой

Политика. Эпостун мазмуну дүй-нөлүк эпостордо айтылып келген ж-а салт катары болуп калган баатырдын аттанып чыгып, өзүнө тең келе турган баатырлар м-н кездешип беттешкени негизги сюжеттик мотивдерден болуп саналаТолтой Толтой жөнүндөгү баян ушул мотив аркылуу ачылып, ал алгачкы жааган кар м-н эч кимге айтпастан, жигиттерине туйгузбастан, тайганы м-н бүркүтүн алып сонорго аттанып кетеТолтой Бир нече күндөн кийин жер чалгындап жүргөн кызылбаш элинин ханы Контукчу баатыр келип кабылаТолтой Эки баатырдын кездешүүсүндөгү окуяны андан ары өөрчүтүп, чыйралта баштайТолтой Улам барган сайын кырдаалдык карама-каршылыктар арбуунун натыйжасында окуянын чыйралуусу курчуйТолтой Ар бир баатыр өз жеринин ж-а элинин тынччылыгын сактоо үчүн кандай гана кырдаалдык шартта болбосун кам көрүшү кажеТолтой Айрым баатырлар эл камын башка элдердин эсебинен олжо табуу м-н байланыштырышкан. Ошондуктан Контукчу да, кийинки окуянын себепчиси болгон түркмөн элинин ханы Кырым хандын уулу Камангил да баскынчылык максатты көздөшөТолтой Алар өкүмдүк саясат жүргүзүп өздөрүн көтөрө сүйлөп баатырлыгын, кимди жеңгендигин ж. б. эрдиктери ж-дө мактануу м-н жарыялап, экинчи тараптагы баатырды кемсинтип, кордоого алып, коркутуп, үркүткөн айбаттуу сөздөр айтышаТолтой

Эпостун биринчи бөлүгүндө баяндалган Толтойдун көрсөткөн эрдиктери экспозициялык милдетти аткараТолтой Толтойдун көрсөткөн эрдиги ушул эле эки баатыр м-н чектелип калбайТолтой Кыргыздардын эли жерине көзүн арткан коңшу душмандардын баатырлары баш көтөрүп чыга баштайТолтой Буга себеп, кыргыздын эли жерин көздүн карегиндей сактап келген Манас баатырдын дүйнөдөн кайтышы болгон. Анын жолун жолдоп, эл м-н жерин коргоп калуучу Семетейдин жаштыгынан пайдаланып Жакып балдары Абыке, Көбөштү тукуруп, Манастын ордосун талайТолтой Баланы аман сактап калууну көздөгөн Каныкей Семетей м-н Чыйырдыны ала качып Темирканга кетеТолтой

Кароосуз калган эл душман үчүн чаап алууга оңой олжо болуп береТолтой Коргоп калар Манас жок, Семетей Букарда жүргөндөн пайдаланып, душман баатырлары кыргызга өктөмдүк м-н келип, Жакыпты балдары Абыке, Көбөштү баш кылып, баш көтөртпөй басып, салык салып, өз бийлигин жүргүзө баштайТолтой Муну «Толтой» эпосунун кийинки бөлүмдөрүндө катышкан Коронкыр, Карезги, Керкимат ж-а бай Чакайдын жүргүзгөн иш-аракеттерине байланыштуу айтылган окуяларда толук болбосо да аталган баатырлардын сөздөрүндө эскерилип тураТолтой Бул эскерүүлөрдө ар дайым Толтойго карата айтылып, күч көрсөтүү болуп саналаТолтой Ошентип Манастан кийин кыргызды душманга бастыра койбос баатыр бар экендигин далилдеп Толтой чыгаТолтой Бул жагдайды жомокчу мындайча баяндайТолтой “Өлгөн м-н эр Манас. Баатыры бар кыргыздын, Элинин кунун издерге”. Бул жалгыз гана Толтойго таандыкталбастан эпосто эскерилип жаткан Семетей, о. эле Кошой баатырдын уулу Жалгызекке да карата айтылып жаткандыгы эпостун контекстинде ачык эле байкалаТолтой Эпостун мазмунунда Семетей м-н Жалгызектин жогоруда эскертилген баатырлар м-н түздөн түз майданга чыгып көрсөткөн аракеттери айтылбаса да сөз арасында өзгөчө Толтойдун атасы Багыштын сөзүндө баса айтылаТолтой Ал эми Семетей ж-дө эпостун акыркы бөлүмдөрүндө Чынкожо м-н Толтойго байланыштуу окуяда кенен баяндоого алынаТолтой Жогоруда эскертилгендей Толтой  өз баатырлыгынын алгачкы баскычын Контукчу м-н Камангилге кездешип, жоокерлик сыноодон өтөТолтой Өз күчүнө ишенген ж-а эл, жери үчүн  ар  дайым  кам  көргөн, анын коопсуздугун ойлогон Толтой тынчып жата албай жер кыдырып, эл көрүп, сөз угуп, Кашкар ханы Карезгинин кыргызга жасаган кордугун угаТолтой

Бул жорукту уккан Толтой тынч калбастан элден жыйып алган дүнүйөнү куткарып калуу үчүн Ошко келип Карезгинин дайынын билеТолтой Толтойдун акыл м-н жүргүзгөн каармандык жүрүшү ж-а көрсөткөн баатырдыгы элдин идеалык көз карашын берип жатаТолтой Анткени, ал эл-журтун сүйгөн баатыр адилеттик ж-а бейкутчулук үчүн жан дили м-н берилип, жанын аябастан кармашып, бир гана жедигер элине аркасын тийгизбестен, жалпы кыргыз журтунун тынчтыгын коргоп калган баатыр уулдан экендигинин ачык далили болгон. Мунун өзү элдин башынан бери көкөй кести болуп келген оюнун чындыкка айланып, эркиндик үчүн кармаша турган идеалдын келиши м-н тилеген тилектин иш жүзүнө ашырылышы болуп калган. «Толтой» дастанында чагылдырылган оштук кыргыздар ж-дө айтылган баян жаңылык катары кабыл алынып, Толтой баатырдын дагы бир баатырдык жүрүшүндөгү жүргүзгөн күрөшүнүн жаңы барагын ачып жатаТолтой Эпосто кыргыздарга чектеш жашаган коңшу элдердин кызыл баш, түркмөн, калмак, чүрчүт,  шибе  ж.  б.  баатырлары  м-н болгон Толтойдун баатырдык күрөшү баянга алынаТолтой «Толтой» эпосунун сюжеттик окуялары биздеги көпчүлүк эпикалык чыгармалардан  ушул  жагы  м-н айырмаланып тураТолтой “Толтой” эпосу “Манас” эпосуна дагы бир толуктоо болуу м-н кыргыз элинин кызыгып окуй турган эпикалык чыгармасына айланары талашсыз.

Булак: http://bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/enclpdia_%20kg_adabyat.pdf


Кыргыз