Кыргыз Инфо - Кыргыз. Кыргызча китептер, ырлар, каада-салттар, эпостор, жомоктор, акыл-насааттар, учкул сөздөр жана макал-лакаптар Кыргыз Инфо сайтында.

Эпос Манас. Манастын бала чагы

Эпос Манас
Атасы Ороз өлгөндө,

Кайра келбес чын жайды.

Кайран киши көргөндө,

Калың жаткан кыргыздын.

Кереге-уугун кыйратып,

Келин, кызын ыйлатып.

Алооке деген кан чыгып,

Айбатынан жан чыгып.

Каяша айтар жан калбай,

Каяша айтып чыгарга.

Калың журтта ал калбай,

Алымын артык жороду.

Арман күн мындай болобу!

Каяша сүйлөп койгонду,

Кызыл канга боёду.

Калмак, кытай, манжуу журт,

Каарын салып уз алды.

Олжо кылып, оңбогур,

Беш көкүлдүү кыз алды.

Талдын баарын сулатты,

Тамдын баарын кулатты,

Такыр чаап алды эми.

Акыр, такыр заманды,

Журт башына салды эми.

“Ой, Орозду, өлбө!” – деп,

“Бул өңдөнгөн кордукту

Бендесине бербе!” – деп,

Калайыктын баары ыйлап.

Каргылданып, чал ыйлап,

Жалпы журту бүт ыйлап.

Эртең тартып алат деп,

Жаш өспүрүм кыз ыйлап.

Каптап душман келиптир,

Кан талоосу эң азап.

Караламан кыргызды,

Камчыга ченеп бөлүптүр.

Жайнап жаткан кыргыздын,

Жаккан отун өчүрүп.

Жалпы баарын көчүрүп,

Артын Бапан* айдаптыр,

Андалааган кыргыздын.

Минтип шору кайнаптыр,

Алымына чыдабай.

Бирөө тентип Алтайга

Бирөө тентип Кангайга,

Бирөө тентип Эренге.

Бирөө түшүп кетти тереңге,

Кең Кашкардын ар жагы.

Кебез тоонун бер жагы,

“Бирөө ошол жерди жай кылды.

Таман тиреп туралбай,

Тизгин, чылбыр жыя албай.

Курган журт бет-бетинен каңгырды,

Ороздунун он уулу,

Ону атадан жаш калып.

Акыл толбой мас калып,

Каптап келген көп калмак.

Дүйнөсүн талап* алылтыр,

Муну менен ал балдар.

Талаада боздоп калыптыр,

Балдар эрешен тартып, эр болуп.

Кечээ эр уулу менен тең болуп,
Абаң Балта барыптыр,

Аңгемени салыптыр.

Акбалта жайын сурасаң,

Нойгуттан чыккан жан экен.

Алооке канга алдырып,

Ал дагы азып калган чагы экен,

Ороздунун он уулу.

Бириктешип көрсөм деп,

Өлсөм, бирге өлсөм деп.

Чалгынды бирге чалсам деп,

Кара кытай, манжууга.

Тек туруп алым бергиче,

Карчылдашып калсам деп.

Караан кылды Жакыпты,

Кайран Балта абаңыз.

Кайратынан жанбастан

Кылган ишин караңыз;

Кою болду короолош,

Абаң Балта көк жалдын,

Ашы болду жоролош.

“…Балам, Жакып, кебимди ук,

Тыргооту* тыйпыл чогулуп.

Сындырып кетти белимди,

Калкыма кара калмак доо кылып.

Напсиси чоң Алооке –

Каңкорду кудай урганы.

Алты миң жамбы, миң кундуз,

Алым алып турганы,

Секидеги кароолу.

Санап койсок сексен төрт,

Үйүң күйгөн душмандын.

Серп салган жагы – кызыл өрт,

Алоокеден туулган.

Алтымыш уулу бар экен,

Чындап “Бурут, сени!” — деп.

Кастарын тиккен жан экен.

Бул Алооке каныңдын,

Чалгырты турат көзүңдө.

Чаманын баарын түгөтүп,

Эми чалганы турат өзүңдү.

Же чалыша турган чама жок,

Атыша кетер айла жок.

Бүгүн көргөн эртең жок,

О, чиркин, ушундай экен дүйнө

бок.

Атаганат, жаш балдар,

Айланы кандай кылабыз?

Айлансам болот Жакыбым,

Силерди караан кылып турабыз!”.

Акбалта айтып турганда,

Жакып көөнүн бурганда.

Алда кайдан жол чаңдап,

Текечи кан, Шыгай кан.

Жетип келди антаңдап,

Чак-челекей чаң болуп.

Башы челек кан болуп,

Кыясыз жолун чалдырып.

Кыйын дүйнө, сан мүлкүн

Кытайларга алдырып.

Көргөн жанды муңайтат,

Күйүп-бышып муну айтат,

“Кытай тийди жылкымды.
Тыргоот төктү канымды.

Койбос болду кылайтып,

Бир чымындай жанымды.

Буттай темир курчанган,

Колуна үйдөй күрсү алган.

Жолукканды бир салган,

Байлоолу жатат балбаны.

Бет алыша баргандын,

Бөөдө чыгат далдалы.

Ырымы бөлөк, заары күч,

Башка түштү мүшкүл иш.

Басып кирди Алооке,

Баарыбызды кылат мыш!”.

Текечи менен Шыгайлар,

Улаккан менен Жакып бар.

Ороз аке балдары,

Айласын таппай болду дал.

Үйрүлмөнүн сазына,

Үйрүлүп жыйын кылды эми.

Калк чогулуп өзөнгө,

Калдайып жыйын кылды эми.

Тапкычташып табышып,

Куугучташып, куушуп,

Текечи айтып кыйла кеп.

“Кызыталак душманга

Кыйрашалы журтум, – деп,

Көз ачалбай шор кайнап,

Көргөн күнү курсун,-деп,

Калкы тыргоот, манжууга

Кантип сурак беребиз?

Кол куушуруп баш ийбей,

Койгулашып өлөбүз!”.

Шыгай туруп муну айтты,

Адам уккус шумду айтты:

“Моюнга түштү кызыл чок,

Мойноп кетер айла жок.

Куруп кеткен бул күндө

Кур кайраттан пайда жок.

Бизде каяша айтар кан да жок,

Кармашарга ал да жок.

Төбөдөн баскан тумандай

Тыргооту тыйпыл жетет го,

Азганакай журт элек,

Жерге таптап кететко?

Тогуз бөрү бнр койду

Таласа тарпын коёбу?

Толгон кытай аз журтту,

Сабаса тарпын коёбу?!”.

Бай менен Балта чамынды

(Кайрат минтип табылды):

“Көп эле болсо өлөбүз,

Өлбөй канча жүрөбүз?

Ажал жетип күн бүтсө,

Көр азабын көрөбүз.

Букара кылса Алооке,

Ууру кылдың дебейби.

Эбин таап айлантып,

Элдин баарын жебейби.

Артыкча башым барында

Айлымды кантип берейин!

Кутурган экен Алооке,

Ал ит менен кулжуңдашып

көрөйүн!

Текечи бар, Шыгай бар,
Кайран Балта муну айтып,

Оозун жыйып алганча,

Боз ала желек, кызыл туу,

Кудай бетин салбай кал,

Бойбойлогон ызы-чуу.

Чан абага бурулуп,

Туш-туштан сан кол куюлуп,

Кара жерди чайпалтып,

Каканчылап чуу тартып,

Эпос Манас

Жез түтүк үнү чыркырап,

Жез най үнү дыркырап,

Найзанын башы кылкылдап,

Эми колдун башы былкылдап,

Балтачаны бөлүнүп,

Асты менен найзачаны көрүнүп,

Чаң обого бурулуп,

Тыргооту тыйпыл жыйылып,

Калкылдап көзгө көрүнүп,

Калмагы бөлөк бөлүнүп,

Жаңылбаган мергени

Жабылып каптап келгени!

Жан айласьш табалбай,

Шашкан кыргыз мындан көп

“Жаным калар бекен” – деп,

Тоо таянып энтеңдеп,

Качкан кыргыз мындан көп.

Карап турган канчалар,

Кара жандан түңүлүп,

Кайраты жок жамандар

Кытайлардын астына

Келин болуп жүгүнүп;

Ошондо кытай Алооке

Ордону бузуп кул кылып,

Катындардын баарысын

Кара элечек тул кылып,

Кайраттуунун баарысын

Камап, байлап, кул кылып,

Ороздунун ордосун

Түркүгүн сууруп алды эми,

Дүмөктү башка салды эми!

Алооке туруп кеп айтат,

Кеп айтканда нени айтат,

Кызыталак буруттун

Кызыгына кирели,

Кулжуңдап кетсе, кууратып,

Куйкасын кармап тилели.

Кызыталак буруттун

Жаккан отун өчүрүп,

Үч үйлүүсүн бир койбой,

Жалпы баарын көчүрүп,

Атаңа наалат буруттан

Алманды мыктап алалы!

Түпкү журттун түк койбой,

Түгөтө чаап кыралы!”.

Жаа жамгырдай атылып;

Жер карарып түн болуп.

Көк бетнне чаң толуп,

Көргөнгө дүмөк күн болуп,

Аскер селдей каптады,

Ат жеткен жерин таптады,

Кайрат кылып кеп айтпай,

Текечи кан, Шыгай кан

Ала-Тоо бойлоп качканы.
Нойгуттардын Акбалта -

Арыстан калды тутулуп.

Адырда жылкы алты сан

Алооке тийип кетти эми.

Тоодогу жылкы тогуз сан

Токтотпой айдап өттү эми.

Кыйла жанды кырды эми,

Кыздарды олжо кылды эми.

Алооке сурак кылганы,

Аябай бузук салганы.

Бул Алты шаар, Маргалаң,

Аяк жагы Кокон кан,

Ордолуу* жайык көк

жөкөр,

Орчуну Букар, Самаркан

Саны кетип тарады.

Ак үйлүү болду Алооке,

Журттун баарын карасаң,

Дал ошого карады.

Алоокенин азабы

Ажыдаардай толгону.

Алооке келет дегенде,

Ыйлаган бала сооронду…

Күздүн күнү болгондо,

Түтүнгө асый салганы,

“Түгөтөмүн азыр!” — деп,

Түк койбой жыйып алганы.

Жазга маал болгондо,

Жалдуу байтал мингизбейт,

Күздүн күнү болгондо,

Куйруктуу козу жегизбейт.

Үч үйлүүгө бир казан

Жалгыз үйгө каратты,

Каяшаяк бергендин

Колуна чеге кадатты.

Кыштын күнү болгондо,

Кыздан алым баштады,

“Кызды кантип бердик” — деп,

Көзүнө кан аралаш жаш толуп,

Ата-эне ыйлап жатканы.

Өлөмүн деп өлө албай,

Өз жанын өзү кыя албай,

Өкүмү жок курган журт,

Мүшкүл болду ушундай!
Кары, жашы муңайып,

Кан жутканда калайык

Ороздунун он уулу

Катуу көөнү карайып,

Улаккан, Жакып кеп айтат,

Убайымды бек айтат:

“Минтип тирүү жүргөнчө,

Туулбай туна чөгөлү,

Көмөлөнүп жыгылып,

Көр азабын көрөлү.

Курган жан аман турганда,

Кордукка кантип көнөлү.

Ороздунун уулу элек,

О, чиркин, жасагандын кулу

элек.

Бул өңдөнгөн кордукту

Адамзат пендеге

Башынан эч ким кыла элек.

Биз дагы эне тууган эр элек,

Эзелден берки эл элек.

Калдайган калктын башына

Каран түн мынча келе элек.

Минтип тирүү жүргөндө,

Кай муратга жетелик?

Күчөгөн экен бул кытай,

Биз бир күрпүлдөшө

кетелик!

Кара тоону бет алып,

Үй беките конолу,

Кызыталак душманга

Кек кетирген болобу!”.

Жоо кылычын байланып,

Аттанууга шайланып,

Тулпардан жыйып ат алып,

Журтунан кыргыз бата алып,

Арыстандай чамданып,

Баштады Жакып, Акбалта,

Алтымыш балбан камданып;

Ат тулпарын миништи,

Оңкойгон тоонун урчуктан,

Онурайган тумшуктан

Жакалап ылдый киришти.

Супу садык чалганда*,

Таң түмпүйүп калганда,

Оргуп-оргуп чаң чыгат,

Обологон үн чыгат.

Оргуган чанды.караса,

Алтын, жакут, дилде артып,

Күндүзүн өргүп, түн катып,

Калдайган сексен балбаны

Капкайда жүрүп калганы.

Акбалта? Жакып аларды

Талаадан кармап алганы.

Жүк арткан төөсү токсон беш,

Кызыл куйрук кара нар

Олжого кармап алганы,

Ойронду мыктап салганы.

Алооке кандын алдына*,

Жөө желдет деген балбаны

Качкан бойдон кутулуп,

Аман жетип барганы.

Кабарчы кабар салган соң,

Каны буйрук кылган соң,

Мунарга жарык жагыльш,
Кытайдын баары ээлигип,

Кыйындын баары жээлигип,

Карыпчы* тонун шайлатып,

Буудандарын камдатып,

Кара калмак, манжуунун

Кынжылаган балбаны

Ороздунун айлына

Кыйын мүшкүл салганы.

Баштаган Балта чал экен,

Балтаны жүргөн каралап,

Канчасы жапжаш бала экен.

Кара жаак Акбалта

Кара тилин кайрады,

Кан Алооке алдында

Кайран абаң сайрады:

“Менин чапчыша турган чамам

жок,

Сиз менен алыша турган айлам

жок.

Айдап кетсен, мал мына,

Агызар болсоң, кан мына,

Күтүп алсаң, букара

Аргын, ногой эл мына!

Балта мындай деген соң,

Алооке катуу сүйлөнүп,

Жеп ийчүдөй күүлөнүп:

Не дейсин, бурут, не

дейсиң?

Сага жан сактоого жер,

керек.

Алым алып турууга,

Казынаны жыюуга,

Мага калың кара эл керек.

Кылган ишин карагын,

Кызыталак бурутту!

Токсон беш төөнүн алтынын

Мына, ушул бурут курутту!

Бул Ороздунун он уулу,

Чаткалга жыйган малы бар,

Чамасы келсе, жөн эле

Мени менен чабышам деген

чагы бар.

Сенин түп коргонуң түз

кылам,

Түгөл айдап жок кылам!

Сага жер бербеймин конушка,

Бирөөңдү айдайм Оролго,

Бирөөңдү айдайм Эренге,

Бирөөңдү түшүрөм акыр

тереңге!

Бирөөңдү айдайм казакка;

Мына минтип салам азапка.

Бирөөңдү айдайм Каңгайга,

Бирөөңдү айдайм Алтайга!”.

Канчасын ушул кыргыздын

Алооке байлап алганы,

Кордукту мыктап салганы.

Кайран Балта, Жакыпты

Айылы менен көчүрүп,

Алтайды көздөй айдады.

Бирөө качты Эренге,

Бирөө түшүп кетти тереңге.

Оболку дарты козголду,

Тополоңу тоз болду.

Колу артына байланып.

Кой ордуна айдалып,
Талоон көргөн кайран журт

Көзүнүн жашы он талаа.

Кайраттуусун байлады,

Кармап алып жайлады.

Алардан калган балдарды

Дене кул кылып алганы.

Ороздунун он уулдун

Улуусу Бай, Үсөндүр,

Убайым тартып жүргөндүр.

Үсөндүн колун байлады,

Орконду көздөй айдады.

Байдын колун байлады,

Желпиниш көздөй айдады.

Азганакай кыргыздан

Алышар алдуу калбады…

* * *

Муну мындай таштайлы,

Жанагы кеткен эки эр

Ошондон кабар баштайлы.

Башчысы Балта, Жакыптын

Эки колу байлоодо,

Эки көзү жайноодо,

Алтымыш жайсаң, сан калдай,

Тегеректеп айдоодо.

А.лты өгүз менен төрт качыр

Күчүн берип айдады.

Алты эчки менен үч уйдун

Сүтүн берип айдады.

Жер жүзүнө даңкайтып,

Баткызбай айдап баратат,

Эки күнү бир жерге

Жаткызбай айдап баратат.

Же жашыңарга кабак жок,

Жакшылап берген тамак жок.

Күн мезгилин алган жок,

Күндө тыным кылган жок.

Ай мезгилин алган жок,

Айда тыным кылган жок.

Тоңкойгон эчен тоону өттү,

Толкуган канча суу кечти;

Адыр-будур бел ашты,

Мунарык тарткан чөл басты.

Иленин башы Үч-Арал

Амалсыз кечип барды эми,

Өгүз-Ашуу, Тай-Ашуу

Тегиз басып алды эми.

Ары жак жагы Ак-Талаа,

Ошого жетип калды эми.

Ай, жарыктык, Ак-Талаа,

Бабабыз баскан жер эмес,

Жедигер, шибээ, көп калмак

Жети ата көргөн эл эмес.

Ак-Талаа жетип конду эми.

Таң кашкайып сүргөндө,

Жерге жарык тийгенде,

Жерин байкап көрдү эми.

Талынын башы ийилип,

Кумунун үстү чийилип,

Жаткан экен Ак-Талаа

Жемиши жерде түйүлүп.

Бөөт, көлчүк, сазы бар,

Бөлүнгөн өрдөк, казы бар,

Алмасы бышып көң болгон,
Кызгалдак чөбү кылкылдап,

Кымыздык чөп, ышкыны

Тегиз бышып былкылдап,

Жаткан экен Ак-Талаа.

Оргуган булак суусу бар,

Жылтыркандуу шыбагы,

Жыргалдуу экен убагы.

Басып адам келбеген

Эпкин экен жерлери,

Ээн жаткан төрлөрү.

Чырпыктары чынардай,

Чынарлары мунардай,

Чымчыктарын карасаң

Тоо башында улардай.

Жылаандарын карасаң

Тогуз кулач аркандай.

Алда таала кудирет

Жан жараткан ар кандай,—

Эркин экен талаасы.

Бөрсө* деген бир жан бар,

Курсагынан бөжөңдөп

Чыгып турат баласы.

Киши кийик, төө кийик

Адырында көп экен,

Ак-Талаанын аягы

Алтай деген жер экен.

Ал Алтайды жердеген

Кара калмак, манжуу журт –

Кайнап жаткан эл экен.

Балта, Жакып башчысы,

Эмгектүү колу байланып,

Айылы менен зарланып,

Алтайга барды айдалып.

Кыйноону көргөн курган журт

Күн көрөр айла тапты эми;

Саанчы кирип сүт ичип,

Минтип жанын бакты эми.

Жылкы жайып, күч минип,

Антип жанын бакты эми.

Кара кытай, манжуудан

Баш батар жайын тапты эми,

Эчкинин тоңгон майын жеп,

Эпос Манас

Минтип жанын бакты эми.

Бул тарапка келгени,

Он эки айга толду эми.

Чалдыр-булдур сүйлөшүп,

Үйүр алышып калды эми.

Алтайда кыргыз ичинен

Акылманы Акбалта,

Ирдүүрөк деген бир жандык,

Кыргыздан келген көк бука;

Көк ала майдан шиберге

Көк буканы союшуп,

Көңүл толгон көп капа,

Көп капаны жоюшуп,

Бала каздай каркылдап,

Ак сакалы жаркылдап,

Абаң Балта кыргызга

Акыл айтат жаркылдап:

“Балдар, капанын баарын

чачалы,

Кайгырсак да, бышсак да,

Кайра кыргыз табылбайт.

Эми алтындын кенин казалы,
Кайран жан өлүп кеткенче,

О, балдар, кең кесири тоёлу!

О, балдар, бел байлар бизде бел

да жок,

Белге медер кылууга

Белгилүү кыргыз эл да жок.

Бизде калка кылар ногой жок,

Качып кирер токой жок;

Талаада аккан булак жок,

Дардайып жатар убак жок;

Жан багуучу карыппыз,

Кара калмак, манжуунун

Ортосунда калыппыз.

Кесүүгө тиккен бак да жок;

Керсейип жатар чак да жок;

Талаага сайган бак да жок;

Талпайып жатар чак да жок.

Сегиз, тогуз жыл өтсүн,

Бул жерди жердеп турушуп,

Карып жанды багалык

Кара жер менен урушуп.

Атагы Алтай жер экен,

Кара калмак,манжуу журт

Бул аштык билбес эл экен.

Кырсыкты чечсе жараткан

Дардайышып жатасың.

Алып койгон эмгектин

Табагын тайга сатасың.

Эмгек кыл, балдар, эмгек кыл,

Акыңды эмгек кайтарат,

Арыганың семирет,

Ачкаң курсак тоюнат!”.

Балтанын чоң акылы бар экен,

Олуя заада жан экен.

Ушул кепке көпчүлүк

Уюп калган чагы экен.

Анда Жакып кеп айтат,

Кеп айтканда деп айтат:

“Азып келген кыргыздар

Акбалта тилин алалы,

Агызып терди маңдайдан,

Аштыкты кенен салалы.

Кайгынын баарын коёлу,

Кара жерди биз быйыл

Кетмендеп жатып оёлу.

Калжайып бекер жатканча

Быйыл кең-кесири тоёлу.

Акбалта тилин алалы,

Быйыл арбыта малды табалы.

Тирүү жанга мал керек,

Теги айласын кылалы!

Капанын баарын таштайлык,

Быйыл кайратты мыктап

баштайлык!”.

Мына ушинтип баарысы

Кызматка кирди жалпысы

Шамыянын шайлатып,

Кош өгүзүн байлатып,

Жердин жүзүн ачтырып,

Уучтап тукум чачтырып.

Ак буудай нанын чайнашып,

Эшигинин алдына
Айдап алган эгинден

Жаны жыргап, жарышып,

Эми мээнет кайтты деп,

Малга тунуп калышып,

Санаасы менен болуптур,

Сандыгынын баарысы

Сары алтын, мүлккө толуптур.

Астыңкы эрдин шалпайтып,

Эки өркөчүн каркайтып,

Атаны алты сан болду,

Абаң Жакып бай болду.

Ал Алтайда турганда

Абаң Жакып көк жалдын

Алтыны жети там болду.

Адырда жылкы алты сан,

Аябай эми шай болду,

Ден кошулуп, жан жыргап,

Жакыптын көөнү жай болду.

Калса да малга бай болуп,

Канча жыл жүрдү кайгырып,

Бир балага зар болуп.
Турганы Алтай жер болуп,

Тутушканы бул жерде

Манжуу, калмак эл болуп,

Өсөр күнү жок болуп,

Өлөр күнүн ойлонуп,

Арман кылат ошондо

Абакең Жакып толгонуп:

“Бербесе теңир, чарам жок,

Беш түлүктөн мал жыйдым,

Беш чака булча арам жок.

Жабдык салып ат минип,

Жака салып тон кийип,

Жанымда болгон каран жок.

Тутунарга туяк жок,

Тууганынан айрылган

Журтта мендей чунак жок.

Карманарга туяк жок,

Канатынан айрылган

Калкта мендей чунак жок.

Ажал анык, чара жок

Аман жүрөр санаа жок,

Акыретке бет алсам,

Атакелеп артымдан,

Наалып калар бала жок.

Күрөөкө соот* дат болду,

Кермеде толгон ат болду.

Кой күлүктү көргөндө,

Күлүктөн Жакып жат

болду!

Белге таңар бүлө жок,

Боздосок күчөп дартыбыз,

Санаа менен саргайып,

Зарланган экен калкыбыз.

Кара жаак Айбалта,

Муну кайкалатпай ким

аштайт?

Камоодо жүргөн калың журт,.

Муну капа кылбай ким

баштайт?”

Байбичеси Чыйырды

Байынан эми кеп сурайт;

Күндөгүдөн башкача

Күңгүрөндүн деп сурайт:

“Малдан келдиң сабылып,

Кабагың карыш салынып,

Көзүңдөн агат кара жаш,

Дагы кандай шумдук

табылып?”.

Анда Жакып кеп айтат,

Ачууланып бек айтат:

“Баштатадан тек жүрдүм,

Кутмандуудан бата алдым.

Куруп калсын дүнүйө,

Куубаш Жакып атандым.

“Карыды Жакып куубаш”—

дейт, .

Калктын баары мени айтат,

“Катыны жүрөт туубас” —

деп.

Мөмөсүз жыгач отундур,

Туубай турган болгон сон,

Тумшугу жок катындыр”.

Байбиче турду майышып,

Бай Жакып турду кайышып.

Жетип келди Бакдөөлөт

Жекенге буту чалынып.

Бакдөөлөт туруп муну айтат
“Согончогум канабай

Шордуу башым кантим,

Баштагы болгон эжемдин

Жолун жолдой мен кеттим”.

Аны укканда байбиче

Айтар сөзү жок болуп,

Акыл ойлоп токтолуп,

Көңүлү канча сөгүлүп,

Көзүнүн жашы төгүлүп,

Жүүнү бошоп жыгылып,

Жүк алдында бүгүлүп,

Башын койду жастыкка,

Бакдөөлөттүн көңүлү

Кеткен экен кастыкка.

Кас көңүлү билинди,

Ыйлап жатып Чыйырды

Чырм этип көзү илинди.

Оюна ар иш алганы,

Козголбой жатып кашында

Бай Жакып уктап калганы.

Белги болуп өрнөгү

Жакып урматтуу бир түш

көргөнү.

Байбичесин ойготуп,

Балкып айтып бергени:

“Кукулуктап үн чыкса,

Куштан башка үнү бар,

Куйрук-башы жаркылдайт,

Куудан аппак жүнү бар.

Саңоор жүнү* – сары алтын,

Таканак жүнү* – баары алтын,

Чырымтал жүнү – чылк алтын.

Текөөрү болот темир дейт,.

Серпкени өлгөн себил* дейт.

Тумшугу болот тукжур дейт,

Тырмагы болот канжар дейт.

Жубар* менен жуулган

Жибектен боону тагыпмын.

Ай мунарын жем кылып,

Абдан сыйлап багыпмын. ‘

Күмүштөн боо тагыпмын,

Күпкөлөп жүрүп багыпмын.

Асмандагы канаттуу

Айбатынан учалбай,

Жерде жүргөн аяктуу

Жылып чыгып качалбай,

Ага конорго туур жайладым.

(Алача моюн ак шумкар

Ага кошо байладым.

Билдим бир жакшылык

болорун.

Анын качан болорун,

Бирок билалбай шорум

кайнадым.

Байбиче анда кеп айтат,

Бар тилегин эми айтат:

“Эритет экен кудайым

Жүрөктөгү музуңду,

Башка жанга билдирбей

Жакынга айткын ушуну.

Ээн калган көп малдын .

Несин аяп коёлу;

Эртеңден баштап эл жыйып,

Эч болбосо элүү-кырк мал соёлу*.

Келтирген окшойт кезине,
Жакыптын келди өзүнө:

“Байкасам, байым, түш

көрдүм,

Башкача сонун иш көрдүм,

Боз-ала туйгун боосу жез,

Боору кара, мойну кез,

Оң колуңа алыпсың,

Оболото салыпсың

Сол колуңа алыпсың,

Сонону көздөй салыпсың.

Бопуладың, үндөдүң,

Талпынып конду колуңа,

Салганыңдын баарысы

Далдайып жатты жолуңа.

Байбиченин үйүндө,

Балдагы алтын туурда

Басса конбой талпынат.

Канатынын куусуна

Канча жандар чарпылат.

Куп айтамын жалган жок,

Куу кемпир куру калган

жок”.

Ушу кандай түш экен?

Баркырады бай Жакып,

Балага чучкак киши экен:

“Көргөн.болсон түшүңдү,

Оңдосун алла ишиңди.

Бүгүнкү түнүм кандай түн?

Кечеги күнүм кандай күн?

Такаатым турбай боюма

Ар неме кирди түшүмө,

Айраң болуп турамын

Кемпирдин айткан ишине.

Арбыныраак мал союп

Жорутсак белем бул түштү.

Жараткан өзү жар болуп,

Көңүлгө келген жумушту”.

Жакыпты көздөй бет алды,

Бакдөөлөт эми кеп салды:

«Неге аяйсын абышка,,

Бул ээн калган көп малды.

Байбиче айткан кеп экен,

Байкап турсам, айтканы

Баарыбызга эп экен.

Малың бар да, элиң жок,

Байкап турсаң өзүңдүн

Эл сурарга эбиң жок.

Сыңар жанга жол айтып,

Кубандырган кебиң жок.

Байбиче сөзүн кылсаңчы,

Малды аябай кырсаңчы.

Бала десен, карыйсын,

Пайдасы жок тарыйсың,-

Тарыган экен бейлин, – деп,

Таарынсаң мейли, эрим” – деп,

Бакдөөлөт токтой калганы,

Ачууланып бай Жакып

Сакалын жулкуп алганы.

Койчунун коңур күрөңүн

Токутуп Жакып миниптир.

Тоодой болгон абаңыз

Томсоруп жолго кириптир.

Адыр-адыр бел менен,

Аркар баскан жол менен,
Бугу оттогон жер менен,

Булуңдуу токой чер менен

Бастырып жүрдү айланып,

Баягы түшүн ойлонуп.

Кайта келди үйүнө,

“Эми кемпир макул,- деп,

Айтканыңды эп көрдүм,

Акбалтаны чакыр”,-деп,

Баштуу, көздүү адамдар

Бери келсин мында,- деп.

Бечара менен карыпка,

Берериңди чыңда,-деп,

Эркеги буудан ат болуп,

Эр жигиттер талашкан

Ургаачысын ар жерде,

Уруш-кыстоо бар жерде,

Калабалуу тар жерде,

Ак түлөөгө жараткан,

Камбар боздун үйрүнөн

Кармап келгин бир бээни.

Тогуз кара бээ болсун,

Токсон кара кой болсун,

Ушунун баарын сойгон соң,

Толуп жаткан той болсун.

Ак баш минген төө болсун,

Айлыңа келген эл тойсун”.

Жер очокту ойдурду,

Жыйып, жыйнап баарысын,

Жыйырма кара сойдурду.

Кызматка кыркты тургузду,

Ушу күнү чакырды

Азган-тозгон кыргызды.

Барып келди каякка,

Кабар берди калмакка.

Эки күн этин бышырды,

Элдин алдын түшүрдү.

Табагын элге тарттырды,

Майга тоюп баарысы,

Кешигин кенен арттырды.

Эки күнү эт тартты,

Атын чаап эл кайтты.

Кетпесин деп тууганым,

Келип Жакып элге айтты.

Жаш калбады, карысы

Бай Жакыптын үйүнө

Жыйылып кирди баарысы.

Көңүлү жакын көсөмү,

Көкүрөк тунук чечени

Олтурган экен жыйылып,

Билермандын нечени.

Ошондо түшүн Жакып дагы айтат,

Түк таштабай, жай айтат.

Баянын айтып бүткөн соң

Байкаңарчы деп айтат.

Жакып айтып токтоду,

Жар-жоронун баарынан

Жалгыз жооп жок болду.

Сакалдарын тарашып,

Бирин-бири карашып,

Айталбады бир сөздү

Акылынан адашып.

Аш кайнамдай токтолду,

Ага чейин кыңк этип,

Айтууга киши жок болду.
Алардын шайы кеткенде

Байжигит кепти баштады,

Салмак менен таштады:

“Бу Жакыптын түшү, түш экен,

Бу оңунан келген иш экен.

Куш болгондо, баладыр,

Азыр бала жогунан

Жакыптын көөнү аладыр.

Алтымыш кулач жибек боо,

Аягына такканың,

Ай мунарын* жем кылып,

Асем менен бакканың,

Алтымыш жашка чыкканча

Элин сурап жүргөнү,

Арбак конуп башына,

Аны алла таалам сүйгөнү.

Ажыдаардай айбаттуу,

Арыстандай кайраттуу,

Ошол уулуң эр болуп,

Не кыйындын баарысы

Эсеп берип эл болуп,

Карайт экен көзүнө.

Кара тоодой касиет

Конот экен өзүнө.

Балаңдын, Жакып, орою

Көрүнгөн экен көзүңө”.

Бай Жакып боздоп ыйлады,

Байжигит айткан сөзүнө.

Байлап койгон ак шумкар,

Жакыптын келди эсине.

Карчыга болсо,-эр деди;

Ак шумкар кошо байладым,

Муну да жоруп бер деди.

Сууктун түнү-кыш деди,

Шумкар болсо,- кыз деди;

Эр Жакып дагы эстеди,

Эрке токол Бакдөөлөт

Жоругун түшүн тез деди.

Байжигит сөзү мына бул:

“Бакдөөлөт туур эки уул,

Баштагы сөзгө бакканда,

Баянын айтсак угуп тур.

Айтылгандай жоругун,

Алат экен ал экөө

Агасынын орунун.

Көкүрөк чериң жазгандай

Көрүптүрсүң үчөөдөр

Дүйнөдө түштүн сонунун”.

Баса келген тууганы

Бата берип тарады,

Барар жолун карады.

Эми жүрөр деп болжоп,

Эр Жакыптын арааны.

Аралдын башын жай алып,

Алтайдын тоосун таянып,

Аксы менен Күчөрдөн

Ичерине чай алып,

Карашаарга мал көктөттү,

Байкуш болуп азгандар

Абакеңе кездешти.

Канчадан көрдү кордукту,

Калмактан көрдү зордукту.

Кыйрынан азган эр Жакып

Кылмышы жоктон өкүндү,
Кыйналып жаны өкүрдү.

Азган менен тозгондон,

Ата, энеден бозгондон,

Ар кайсысын бир жактан

Айдап келип кошкондон

Түтүнү бир миң жетимиш.

Капкайда калып жер-суусу,

А, чиркин, каңгырап жүрүш

Кыйын иш!

Азыркысын жайлаптыр

Ак-Уюлдун белине.

Айта берсе сөзү көп,

Азыр кулак салыңыз

Арыстан Манас кебине.

Тойдон кийин токтолуп,

Тогуз айдай өтүптүр;

Манас бойго бүткөнү

Бир нече айга жетиптир.

Байбиче болсо бул күндө

Бал, шекерге карабайт,

Башка тамак жарабайт.

Жесем дейт жолборс жүрөгүн,

Мындан башка санабайт;

Же табылбайт жолборс жүрөгү.

Жинди болуп байбиче

Жеригинен жүдөдү.

Жылкычы кабар бергени,

“Каңгайдын кара мергени

Жолборс атып салды,- деп,

Терисин сыйрып алды,- деп,

Боор, жүрөк, башка эти

Кур талаада калды”-деп.

Айтканын Чыйыр угуптур,

Алдынан чуркап чыгыптыр.

Тура калды Чыйырды

Жылкычынын жолуна,

Каракулак чоң жамбы

Кармай барды колуна,

“Кайыптан дүйнө тап,- деди,

Карап турбай жылкычы

Кайта ылдамдап чап,- деди.

Жашырып, жаап жүрбөгүн,

Жарып жолборс жүрөгүн,

Алып кел,- деди, өзүмө.

Ата-энемден сен жакын

Көрүнөсүң көзүмө.

Каалаганың баарысын,

Канча де, берем өзүңө”.

Жылкычы буга таң калды,

Акысына жамбы алды.

Ара конуп арага

Ал жылкычы сандалды.

Барса жолборс жатыптыр,

Зыңкыйып муздап катыптыр.

Жолборстон жүрөк алганы,

Жолго кайра салганы.

Жол боюнда да бир бээ

Телиден өлүп калыптыр.

Жылкычылар жыйылып,

Аны союп алыптыр.

Анын да алды жүрөгүн.

Экөөн бирдей бермекке,

Байбиченин бул ишин

Байкап сөзүн көрмөккө
Эртесинде, түш ченде

Жетип келип калганы.

Жылмайып басып байбиче .

Элечектен каш чыгып,

Эки көздөн жаш чыгып,

(Жылкычы аты Бадалбай)

Чыйырды эми кеп айтат:

“Бадалбай балам,-деп айтат,

Эки жүрөк эмне?

Жолборстор жолго жатканбы?

Каңгайдын кара мергени

Катарлап экөөн атканбы?

Же мал жүрөгүн жолборс деп,

Башынан шорум катканбы?”.

Байбиче сүйлөп калыптыр.

Жүрөгү деп жолборстун

Бадалбай айта салыптыр.

“Кыласызбы дары,-деп,

Кыйла барктап аны,- деп;

Кызарып агып турбайбы

Жүрөгүнүн каны”—деп,

Бадалбай айтты баянды,

Байбиче көөнү жайланды.

Челкендей басып байбиче,

Челектеп сууну алганы,—

Эки жүрөк салганы.

Чала-була бышырып,

Жанга бербей жалмады.

“Сонун экен бу да,—деп,—

Сорпосун ичем мына”—деп,

Эки аяктай сорпосун

Калтырбай ичип алганы.

Байбиченин талгагы

Магдырап, канып калганы.

Эр Манас бойго бүткөнү

Эчен ай, эчен күн болуп,

Толгоо жаңы киргени

Бейшембинин түн болуп.

Ак боздон бээ союлду,

Алтындан бакан коюлду,

Барган сайын байбиче

Айгайын салып чоюлду.

Коңшунун баары жыйылды,

Козголгон сайын байбиче

Кокуюн айтып ыйынды.

Бала төрөр бекен деп,

Жакыпта жүрөк дегдеди.

Бала койсо чиренип,

Байбиче бою тердеди.

Бала туйлап кеткенде

Байбиче көзү сүзүлдү,

Белдемчинин жакасы

Беш жеринен үзүлдү.

Алып келип эр Жакып

Аксарбашыл кой чалды,

Ай туякка бээ чалды,

Ай мүйүзгө уй чалды,

Айры өркөчкө төө чалды.

Анткен сайын байбиче,

Айгайын басып, үн салды:

“Менин жанымды жечү балабы?

Же жарып ичтен алабы?

Бу башымды жечү балабы?

Эпос Манас

Источник: eposmanas. ru


Кыргыз